Zaścianek szlachecki

Zaścianek Puńki na Litwie

Zaścianek – wieś lub część wsi zamieszkana przez ubogą szlachtę, nieposiadającą chłopów i własnoręcznie uprawiającą swoją ziemię.

Historia

Zaścianki powstawały zwykle przez rozrastanie się jednej rodziny i rozdrabnianie majątku protoplasty.

Szlachta zaściankowa zachowywała odrębność prawną i kulturową, przywileje sądowe, polityczne i ekonomiczne. Izolowała się od otoczenia chłopskiego (bardzo rzadkie były małżeństwa „mieszane”). Wyróżniał ją patriotyzm, religijność, wielkie przywiązanie do tradycji rycerskich i do ziemi. Niektóre z takich wiosek do dziś zachowały w nazwie przymiotnik „Szlachecka (-ckie)”, np. Brzeźno Szlacheckie.

Zaścianki najliczniej występowały na Mazowszu, Podlasiu, w ziemi łukowskiej, również na Podolu. Na początku XVI stulecia rozpowszechniły się na Rusi Czerwonej, a po zawarciu unii lubelskiej – na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego (Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie i na Ukrainie) (zob. Puciłki), sięgając daleko poza Berezynę (zob. Smolarnia) i Dniepr, oraz na Pomorzu.

W Nowogrodzkiem wyraz ten miał to samo znaczenie, co okolica szlachecka. Taki też obraz zaścianka przedstawił Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu. Na Litwie powszechnie nazywano natomiast zaściankiem jedną chatę, oddzielnie leżącą z zabudowaniami gospodarczymi i gruntem do niej należącym.

Po rozbiorach właściciele zaścianków nie byli uważani za szlachtę, co sprzyjało podkreślaniu różnic społecznych i kulturowych względem miejscowej ludności chłopskiej. Zaścianki charakteryzowały się szczególnym klimatem kulturowym, przejawiającym się m.in. w przesadnym zaznaczaniu przynależności do stanu szlacheckiego i odrębności od sąsiednich wsi chłopskich, co miało miejsce jeszcze w drugiej połowie XX wieku.

Zobacz też

• chutor
• folwark
• jednodworcy
• szlachta zaściankowa

Linki zewnętrzne

• Zdzisław Julian Winnicki: Fenomen kresowego zaścianka