Chłopi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy warstwy społecznej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Chłop podczas orki

Chłopi, włościaniewarstwa społeczna zamieszkująca tereny wiejskie, dominująca w społeczeństwach przedindustrialnych, zajmująca się produkcją rolną. Chłopów charakteryzuje odrębność warunków życia, obyczajów i tradycji, wynikająca z powiązania miejsca pracy z gospodarstwem domowym oraz uzależnienie procesu produkcji od warunków naturalnych. W przedindustrialnym społeczeństwie chłopi dzielili się na gospodarzy, zagrodników i komorników.

Sytuacja chłopów w starożytności[edytuj | edytuj kod]

Wywłaszczenie chłopów w Austrii (1847)

Indywidualna gospodarka chłopska powstała w wyniku rozkładu wspólnoty pierwotnej. Warstwa chłopów istniała już w starożytnych społeczeństwach, choć istnienie niewolnictwa nie sprzyjało jej rozwojowi. W Egipcie i Mezopotamii konieczność stosowania systematycznego zbiorowego wysiłku przy pracach irygacyjnych spowodowała uzależnienie chłopów od władzy królewskiej, która przejęła prawo własności ziemi i narzuciła rolnikom wysokie podatki oraz przymusową pracę przy kanałach.

W Starożytnej Grecji większość ziemi znajdowała się w posiadaniu chłopów, zatrudniających niekiedy jednego lub kilku niewolników. Od czasu Wielkiej Kolonizacji (VIII-VI w. p.n.e.) napływ taniego zboża spoza Grecji rujnował chłopów, którzy popadali w długi, a następnie – nie mogąc ich spłacić – także w niewolę. Mimo prób ratunku przez ogólne moratorium i nowy podział ziemi (np. w Atenach reformy Solona), liczba wolnych chłopów malała.

Podobnie było i w Rzymie: we wczesnym okresie historii chłopi byli warstwą odgrywającą znaczną rolę w życiu gospodarczym i politycznym kraju, lecz poczynając od III wiek p.n.e.. tworzenie się latyfundiów opartych na taniej pracy niewolniczej powodowało upadek drobnych gospodarstw. Zniszczenie Italii podczas wojen punickich (III w. p.n.e.), a następnie napływ taniego zboża z podbitych prowincji przyspieszały proces zaniku wolnych chłopów, czemu daremnie próbowały zapobiec agrarne reformy T. i G. Grakchów. Dopiero kryzys niewolniczego sposobu produkcji, którego objawy wystąpiły już w poł. I w n.e., skłonił właścicieli latyfundiów do powierzania niewielkich działek drobnym dzierżawcom, kolonom, początkowo wolnym, później przypisanym do ziemi. Oprócz kolonów osadzano też na ziemi na podobnych warunkach niewolników (servi casati). Kolonowie i servi casati stali się u schyłku starożytności zalążkiem warstwy społecznej poddanych chłopów.

Sytuacja chłopów w średniowieczu[edytuj | edytuj kod]

Po upadku zachodniego Cesarstwa Rzymskiego w V wieku, osadnictwo wolnych wojowników germańskich na ziemiach zabranych Rzymowi stworzyło tu znów warstwę wolnych chłopów, istniejącą we wczesnym średniowieczu obok kolonów i niewolnych.

W Bizancjum, gdzie system niewolnictwa utrzymał się dłużej, wolne chłopstwo powstawało w wyniku kolonizacji słowiańskiej (od 2 poł. VI w.). Równocześnie rozkład wspólnoty rodowej w krajach germańskich i słowiańskich wchodził w ostatnią fazę, kształtowała się w nich indywidualna gospodarka chłopska. Podobnie jednak jak w starożytności, wolność chłopska nie okazała się trwała. Klęski żywiołowe zniszczenia wojenne, ucisk fiskalny i powstawanie wielkich posiadłości skłaniał coraz częściej wolnych chłopów do rezygnacji z prawa własności ziemi na rzecz kościoła lub możniejszych sąsiadów, z zastrzeżeniem sobie tylko prawa użytkowania. Proces ten, obserwowany najwcześniej i najwyraźniej w państwach powstałych na gruzach starożytnego Imperium Rzymskiego, objął już we wczesnym średniowieczu całą Europę.

Utraciwszy własność ziemi, wolni dotąd chłopi stawali się zależni od pana feudalnego nie tylko jako od właściciela roli, którą użytkowali, ale także jako od przedstawiciela władzy publicznej – popadali więc w poddaństwo. Ponieważ także servi casati podnieśli się dzięki faktycznej swobodzie do roli poddanych, zobowiązanych tylko do ściśle określonych danin i powinności, do X w. zatarły się w Europie Zachodniej istotne różnice między rozmaitymi wczesnośredniowiecznymi kategoriami ludności pracującej na roli, jak niewolnicy (servi casati), półwolni (liti, coloni), czy wolni (liberi, franci, ingenui). Terminy te oznaczały już tylko różnice pochodzenia, a nie rzeczywistego położenia, wszyscy oni bowiem pozostawali faktycznie w poddaństwie i zobowiązani byli wobec pana feudalnego do podobnych powinności i usług: wychodzili na pańszczyznę, dawali daninę (renta feudalna) i podlegali najrozmaitszym ograniczeniom prawnym (sądownictwo patrymonialne, przywiązanie do ziemi).

Chłop przy pracy. Ilustracja z Biblii Maciejowskiego (XIII w.)

W Bizancjum poddaństwo chłopów upowszechniło się w XI-XII w. za panowania dynastii Komnenów, w Europie Środkowej i Wschodniej w tym samym mniej więcej czasie. W ten sposób w średniowiecznej Europie powstała warstwa chłopów jako jedna z dwu podstawowych warstw społeczeństwa feudalnego. Obarczeni nadmiernymi ciężarami, chłopi bronili się przed wyzyskiem i uciskiem głównie przez bierny opór i zbiegostwo. Formą oporu chłopów był też ich udział w krucjatach i popieranie średniowiecznych herezji. Wystąpienia zbrojne chłopów przeciw panom były we wczesnym średniowieczu rzadsze i nie objęły większych terenów.

Od XI-XII w. rozwijająca się w przeludnionej Europie Zachodniej kolonizacja nieużytków zapoczątkowała proces zamiany dotychczasowych świadczeń chłopskich na określonej wysokości czynsz płacony w ziarnie lub w pieniądzu. Z biegiem czasu, w miarę rozwoju stosunków towarowo-pieniężnych, coraz bardziej przeważała ta druga forma czynszu, co wobec powolnego, lecz systematycznego spadku wartości pieniądza znacznie odciążała gospodarstwa chłopskie. W wiekach następnych głód pieniądza skłaniał feudałów do zgody na wykupywanie się chłopów z poddaństwa osobistego. Zdarzało się też, że w poszukiwaniu źródeł dochodu przymuszano chłopów do wykupywania się na wolność (np. za czasów króla francuskiego Ludwika X w 1314-1316).

W ciągu XIII-XVI w. poddaństwo osobiste i sądowe ulegało kolejno likwidacji w północnych Włoszech, Anglii, Francji. Chłopi poddani zmieniali się formalnie w wolnych dzierżawców gruntu, co jednak nie uwalniało ich z zależności feudalnej, gdyż nadal byli zobowiązani do świadczeń z racji użytkowania ziemi. Ich ekonomiczne położenie pogarszał wzrastający ucisk feudalny oraz wciąż ponawiane próby narzucenia chłopom zwiększonych powinności. Choć pocieszano się przy tym, że „Jacques bonhomme a bon dos, il souffre tout” („grzbiet chłopski wszystko zniesie”), schyłek średniowiecza był w Europie Zachodniej okresem wielkich powstań chłopskich (we Francji Żakeria w 1358 r., w Anglii powstanie Wata Tylera w 1381 r., w Niemczechwojna chłopska w 1525 r.).

Sytuacja chłopów w czasach nowożytnych[edytuj | edytuj kod]

Od XVI w. rozwój stosunków agrarnych potoczył się odmiennymi torami na zachodzie i wschodzie Europy: na zachód od Łaby feudalizm stopniowo obumierał, na wschód od Łaby nastąpił nawrót do zaostrzonych form poddaństwa.

Szybki rozwój systemu kapitalistycznego w Anglii, zakończony powstaniem burżuazji w połowie XVII w. przyczynił się do wywłaszczenia chłopów z ziemi. Proces ten zapoczątkowany już w XV w. (ogradzanie) w związku z rozwojem hodowli owiec, przybrał na sile w okresie rewolucji przemysłowej u schyłku XVIII w. i doprowadził w 1 poł. XIX w. do prawie całkowitej likwidacji chłopstwa angielskiego, które zasiliło proletariat miejski. We Francji powinności chłopskie utrzymywały się aż do końca XVIII w. Chłopi cieszyli się jednak wolnością osobistą, a trudności życia chłopów polegały nie tyle na wysokości czynszów, co na sposobie ich pobierania, na częstej samowoli seniorów, wreszcie na przymusie korzystania za wygórowaną opłatą z pańskich młynów, pieców piekarskich, tłoczni winnych itp. (tzw. banalitety). Dodatkowo w wyniku kosztownych wojen XVII i XVIII w. powiększały się jeszcze nierówności społeczne.

Rozruchy chłopskie w pierwszych dniach rewolucji francuskiej w 1789 r. sprawiły, że już 4 VIII 1789 Konstytuanta zniosła wszelkie prawa ograniczające wolność osobistą i własność chłopską. Jeszcze przed rewolucją jedynie 2 mln, z 19 mln chłopów francuskich żyło w poddaństwie, reszta płaciła czynsze. Na zachodzie Niemiec rozwój stosunków agrarnych przebiegał podobnie jak we Francji, choć powinności chłopskie były na ogół większe, a zależność osobista cięższa. Ostatecznie zniesienie poddaństwa nastąpiło tu w związku z wojnami napoleońskimi (Westfalia 1807, Bawaria 1808, Hesja 1811, Wirtembergia 1819).

Zupełnie inaczej układały się stosunki w krajach leżących na wschód od Łaby, które od XVI w. stały się głównym dostawcą zboża dla Zachodu. Zainteresowana w organizowaniu własnych folwarków szlachta narzuciła chłopom pańszczyznę, której wymiar w ciągu XVI i XVII w. stale rósł. Towarzyszyło temu przywiązanie chłopów do ziemi. Chłopów kupowano i sprzedawano razem z ziemią, a sporadycznie nawet bez ziemi. Nie zdołał powstrzymać tych przeobrażeń opór chłopski, najsilniejszy w Rosji (powstania: Bołotnikowa w 1606 r., Razina w 1667 r., Buławina w 1707 r., Pugaczowa w 1773 r.). Dopiero w XIX w. nastąpiła w tych krajach likwidacja zależności feudalnej chłopów, choć w Austrii już Józef II Habsburg pracował nad odpowiednimi ustawami.

Stosunki społeczne na wsi kształtowano w Europie Wschodniej odgórnie, tzw. pruską drogą, uwzględniając przede wszystkim interesy szlachty. Zniesienie poddaństwa i uwłaszczenie chłopów (Prusy w 1816 r., Austro-Węgry w 1848 r., Rosja w 1861 r.) połączone było z zaborem części gruntów chłopskich przez szlachtę. Razem z rozwojem wolnego handlu produktami rolnymi następował proces rozwarstwiania społecznego chłopów, podczas którego część z nich bogaciła się i zbliżała do grupy bogatych producentów, a część biedniała i zasilała szeregi miejskiego proletariatu. Szybkość postępowania tego procesu oraz rozpiętość różnic społecznych zależała od warunków ekonomicznych w poszczególnych krajach, na których ukształtowanie decydujący wpływ ma stopień przekształcenia gospodarki feudalnej w kapitalistyczną (amerykańska droga rozwoju kapitalizmu w rolnictwie, pruska droga rozwoju kapitalizmu w rolnictwie). Proces stałego rozwarstwiania się chłopów doprowadził do ukształtowania się grup bogatych rolników związanych z gospodarstwami zdolnymi do akumulacji, dającymi znaczne nadwyżki rynkowe, wymagającymi stałego zatrudnienia siły najemnej; grup chłopów gospodarujących bez nadwyżek lub z pewnymi nadwyżkami, zdolnych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny z dochodów płynących z gospodarstwa, biednych rolników, gospodarujących na swojej ziemi, ale zmuszonych prócz tego do pracy najemnej na wsi lub w mieście; powstają wreszcie grupy chłopów bezrolnych stanowiących wiejską biedotę lub powiększających szeregi proletariatu miejskiego.

Pod koniec XIX wieku chłopi stali się liczącą się grupą społeczną, zyskującą świadomość swojej odrębności i świadomość narodową. Rola tej warstwy jako istotnej była podkreślana przez rewolucyjnych marksistów postulujących wizję społeczeństwa komunistycznego, opartego na chłopstwie i proletariacie.

W sytuacji dużego zróżnicowania społecznego można mówić o chłopach jako o pewnej całości przede wszystkim ze względu na wspólne warunki bytowania, fizyczny charakter pracy, obyczajowość, tradycje itp. Więzi te grają dużą rolę zwłaszcza tam, gdzie zmiany społeczne dokonały się stosunkowo niedawno, i zachowały się relacje wywodzące się ze społeczności tradycyjnych.

Chłopi w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Chłopi w Polsce.

Na ziemiach polskich już przed VI w. rozkład wspólnoty rodowej wiódł do wyodrębnienia się gospodarstw uprawianych przez poszczególne rodziny w ramach wspólnoty terytorialnej (opole). Co najmniej do X w. wolni chłopi, czyli smardowie, stanowili większość ludności.

W miarę powstawania dużych gospodarstw i folwarków ubożsi chłopi popadali w zależność typu feudalnego od możnych sąsiadów. W ciągu XI i XII w. większość chłopów utraciła wolność. W XIII w. nastąpiła względna poprawa położenia chłopów, jednak uległa odwróceniu od XIV w. Już statuty Kazimierza Wielkiego (1346), a jeszcze bardziej uchwała łęczycka (1418) ograniczyły prawo chłopów do opuszczania wsi, a statut piotrkowski (1496) i konstytucje sejmowe z początku XVI w. praktycznie przywiązały ich do ziemi. Wraz z pojawieniem się folwarku zaczął się powolny wzrost powinności i nawrót do renty odrobkowej. Już w 1 poł. XV w. pańszczyzna w dobrach kościelnych dochodziła do dwóch dni w tygodniu. W XVII w. pańszczyzna osiągała już wymiar 6 dni z łana, a poza tym wymagano od chłopów coraz więcej posług dodatkowych, formą wyzysku chłopów stały się także monopole dworskie, np. propinacyjny. Rozmiar gospodarstw chłopskich stale malał: jeszcze w XVI w. wynosił przeciętnie pół łana, w 1 poł. XVII w. ćwierć łana, a w 2 poł. XVII w. przeważały już gospodarstwa karłowate.

Kryzys gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej skłonił niektórych magnatów poł. XVIII w. do zmniejszania lub całkowitego znoszenia pańszczyzny i zastępowania jej czynszem. Równocześnie od poł. XVIII w. pod wpływem idei oświecenia kształtował się program reform zmierzających do ulżenia doli chłopów. Konstytucja 3 maja zapowiedziała wzięcie chłopów pod opiekę prawa, ustawa 1792 o sprzedaży królewszczyzn zapewniała chłopom tych dóbr wolność osobistą oraz własność użytkową ziemi, a nadto uwalniała z poddaństwa bezrolnych. Dalszą poprawę losu chłopów głosił Uniwersał połaniecki z 7 maja 1794, ale klęska insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiór Polski (1795) przekreśliły realizację zapowiedzianych reform.

Po rozbiorach losy chłopów na ziemiach polskich kształtowały się w zależności od sytuacji ekonomicznej, obowiązującego prawa i polityki państw zaborczych. Poważniejsze zmiany ustrojowe przyniosły dopiero czasy napoleońskie. W Księstwie Warszawskim konstytucja z 1807 zniosła poddaństwo, zapewniając chłopom wolność osobistą i równość wobec prawa. W zaborze pruskim, aby nie pozostawać w tyle za ustawodawstwem napoleońskim, również zniesiono w 1807 poddaństwo osobiste chłopów, 1808 przyznano chłopom własność ziemi na terenach państwowych, a edykt 1811 zarządził stopniowe przeprowadzanie uwłaszczenia w dobrach prywatnych przez regulację gruntów. W zaborze austriackim uwłaszczenie chłopów zarządził patent cesarski z 1848 pod presją ruchów wolnościowych Wiosny Ludów. Najdłużej system folwarczno-pańszczyźniany utrzymywał się w zaborze rosyjskim. Reforma 1861 w Rosji nie objęła Królestwa i dopiero powstańczy Rząd Narodowy 22 I 1863 ogłosił uwłaszczenie chłopów, co skłoniło carat do zarządzenia uwłaszczenia 2 III 1864 na korzystniejszych dla chłopów warunkach niż w cesarstwie rosyjskim.

W zaborze rosyjskim i austriackim utrzymywały się liczne pozostałości stosunków feudalnych, jak serwituty i różne formy ukrytej pańszczyzny. W Galicji nędzę chłopów pogłębiał postępujący proces rozdrabniania gospodarstw. Stąd w tych dwóch zaborach utrzymywał się także po uwłaszczeniu dawny antagonizm między dworem a chłopską wsią.

W końcu XIX w. we wszystkich trzech zaborach, chłopi zaczęli zrzeszać się w kółkach rolniczych i w spółdzielniach, głównie oszczędnościowo-pożyczkowych. W związku z silnym przeludnieniem wsi na przełomie XIX i XX w. rozwinęła się emigracja stała i sezonowa z zaboru pruskiego za ocean i do Niemiec.

I wojna światowa przyniosła poważne zniszczenia i pogorszenie sytuacji chłopów. Pod koniec wojny i po jej zakończeniu, w okresie niepokojów społecznych w Polsce, chłopi organizowali wiece i demonstracje, a niekiedy występowali zbrojnie. Domagano się parcelacji ziemi dworskiej, na terenach Zachodniej Ukrainy i Białorusi chłopi zajmowali ziemię folwarczną. Największe natężenie wystąpień było na Lubelszczyźnie i w Galicji (Republika Tarnobrzeska).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o chłopach

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]