Arbela

Arbela اربيل
Widok na miasto
Państwo	Irak
Prowincja	Irbil
Położenie	36°11′28″N 44°00′33″E
Ludność (2005) • liczba ludności	990 000
Położenie na mapie Iraku Arbela اربيل
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Arbela albo Irbil (także Arbil; arab. اربيل; kurd. Hawler; asyr. ܐܪܒܝܠ - Arab'ilu; tur. Erbil) - miasto w północnym Iraku, na zachodnim pogórzu Gór Kurdystańskich, ośrodek muhafazy Irbil i stolica Kurdyjskiego Okręgu Autonomicznego, zamieszkiwane przez ok. 1091 tys. mieszkańców (głównie sunnickich Kurdów i chrześcijan) - czwarte pod względem wielkości miasto kraju.

Arbela to jedno z najstarszych miast na świecie, zamieszkiwane nieprzerwanie od ponad 8000 lat. Prawdopodobnie jest to najstarsza osada ludzka, gdyż w pobliżu odkryto także ślady neandertalczyków.

Najwcześniejsze zapiski dotyczące starożytnego asyryjskiego miasta Arabil lub Arabel pochodzą sprzed III tysiąclecia p.n.e. Prawdopodobnie z tego okresu pochodzi kopiec wysokości 30 m znajdujący się w centrum obecnego miasta, na szczycie którego są ruiny dawnego tureckiego fortu. Na północ od Arbeli znajduje się mylona z tym miastem Gaugamela, gdzie Aleksander Wielki pokonał w bitwie w 331 r p.n.e. króla perskiego Dariusza III. Za czasów diadochów Arbela została stolicą królestwa Adiabene (III wiek p.n.e.-II wiek), od I wieku podporządkowanego imperium partyjskiemu. Od początku III wieku znajdowała się pod panowaniem Rzymu. W 642, po bitwie pod Kadijją, opanowali ją Arabowie. W latach 1190-1232 Arbela była stolicą państwa Muzaffara ad-Dina, brata sułtana Saladyna. Następnie była zdobywana przez różne odłamy Mongołów i Turków. W XIII wieku Arbela utraciła znaczenie gospodarcze i funkcje administracyjne na rzecz niedalekiego Mosulu. Od 1517 pozostawała pod władzą imperium osmańskiego. W 1918 została przekazana Irakowi. W 1974 została stolicą autonomicznej irackiej prowincji Kurdystanu.

W 1991 po I wojnie w zatoce Perskiej ustanowiono w mieście stolicę częściowo niepodległego Kurdystanu irackiego, chronionego przed wojskami irackimi siłami wojsk brytyjskich i amerykańskich. W październiku 1996 Demokratyczna Partia Kurdystanu podjęła ofensywę w północnym Iraku i przejęła kontrolę nad Arbelą. Miasto zostało ponownie zajęte przez siły irackiej Gwardii Republikańskiej po natarciu podjętym z udziałem dużych sił w końcu października 1996.

Po zakończeniu II wojny w Zatoce Perskiej miasto ponownie stało się ośrodkiem administracji kurdyjskiej, a liczba ludności tego miasta zaczęła szybko wzrastać. Od 2003 preferowana jest nazwa kurdyjska - Hawler, a symbole arabskie są zastępowane kurdyjskimi.