Dyskurs

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Dyskurs (łac. discursus – bieganie w różnych kierunkach, pospieszanie dokądś, dyskusja) – pojęcie wywodzące się z językoznawstwa, jako forma organizacji języka.

Historia pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Od lat 80. pojęcie dyskursu jest jednym z kluczowych w naukach społecznych, w szczególności w socjologii (określa się je, jako "zwrot ku retoryce" lub "nową dyskursywność nauk społecznych"). Określenia te oznaczają sposób uprawiania nauk społecznych, w którym przedmiotem badania jest język.

Popularność pojęcia "dyskursu" doprowadziła do rozszerzenia jego definicji. W najszerszym określeniu dyskurs, to "każde użycie języka dłuższe niż zdanie lub wszelki proces użycia języka". Taka interpretacja nie jest stosowana w nauce. W praktyce każdy badacz od nowa definiuje pojęcie dyskursu, zgodnie ze swoimi celami badawczymi i wskazuje, do której z wielu szkół rozumienia pojęcia będzie się odwoływał.

Interpretacje[edytuj | edytuj kod]

  • językoznawstwo – najwyższa forma organizacji (każda wypowiedź dłuższa niż zdanie). Analiza dyskursu włącza w swój zakres analizę na poziomach fonologicznym i syntaktycznym.
  • narratologia – wszystkie elementy tekstu, szczególnie te, które nie są elementami fabuły, bądź nie składają się na fabułę (w szczególności chodzi o warstwę językową tekstu).
  • nauki społeczne – pojęcie dyskursu przyjmuje dwa zasadnicze znaczenia:
    • kategorii przeciwstawnej językowi (zwłaszcza pojmowanemu według kategorii strukturalistycznych, tzn. jako połączenia leksykonu i zasad gramatycznych) i oznaczająca funkcjonowanie językowe występujące w naturalnym kontekście.
    • kategorii wyodrębniającej zbiór istniejących w sferze publicznej wypowiedzi według zadanego kryterium tematycznego, np.: dyskurs medialny, dyskurs prasowy, dyskurs gender, itp.

Rzeczywistość jako dyskurs[edytuj | edytuj kod]

Dyskurs jest dziedziną, w której badacz uznaje tautologiczność, czyli rzeczywistość, w której przyszło nam żyć i która ma charakter dyskursywny. Etymologia pojęcia sięga do pojęcia discursus, oznaczającego tyle, co rozmowa, mowa, przemówienie. Rzeczywistość dyskursywna jest rzeczywistością wytwarzaną na kształt rozmowy (dyskusja). W niektórych ujęciach dyskursywnych zmienia się samo ujęcie rozmowy. Istotą świadomości jest jej wewnętrzna dialogiczność, dyskusja tocząca się pomiędzy wchodzącymi w jej skład strukturami. To umożliwia rozszerzenie pojęcia dyskursu (nie jest tylko pojęciem określającym rozmowę dwóch odrębnych osobowości). Z takim samym powodzeniem może być stosowane do wszelkiego rodzaju aktów negocjowania znaczeń przekazów komunikacyjnych, niezależnie od pośrednictwa medium, także niezależnie od tego, czy w naturze tych przekazów leży sprzężenie zwrotne, będące kluczowym warunkiem rozmowy.

Zakreślona w ten sposób wstępna definicja dyskursu wychodzi poza dwie podstawowe kategorie komunikacji, tj. mowy i pisma. Dyskurs może odtąd dotyczyć również znaczeń komunikowanych przez przedmioty materialne, organizację przestrzeni społecznej.

Rozumienie rzeczywistości, jako konstrukcji powstałej w procesie negocjowania znaczeń oznacza, że traci ona swój uniwersalistyczny charakter (stając się tym samym kategorią uwarunkowaną historycznie i kulturowo). Ujmując rzecz w kategoriach pragmatysty Richarda Rortyego, jest tworem nie tyle odkrywanym, co stwarzanym. "Rzeczywiste" to tyle, co ważne dla danej społeczności, uznane za takie w wyniku przebiegu procesu jej rozwoju społecznego". Istnienie danej formy rzeczywistości znajduje swe ugruntowanie w formie istnienia języka, przekraczającej zasób słownictwa (leksykon) oraz sposób konstruowania poprawnych wypowiedzi (gramatykę) i rozszerzoną o aspekt trzeci, społeczną praktykę posługiwania się językiem (pragmatykę).

Nie bez znaczenia jest oparta o prawdę parezjastyczność wypowiedzi.

Język dyskursywistów[edytuj | edytuj kod]

Dyskurs rozumiany, jako proces negocjowania, nieuchronnie odnosi nas do pojęcia języka, jako podstawowego czynnika umożliwiającego przekaz komunikacyjny. Wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure'a klasyczny podział zjawisk językowych na langue (język) i parole (mowę), czyli na system sterujący produkcją wypowiedzi językowych oraz zbiór wyprodukowanych w ten sposób wypowiedzi, zainteresowanie dyskursywistów będzie się lokowało przede wszystkim po stronie "parole". "Parole", to system, który przejawia się w praktyce życia społecznego, i którego znaczenie przez tę praktykę jest wyznaczane.

Powołując się na koncepcję dyskursywnego rozumienia języka wprowadzoną przez Paula Ricoeura, "parole" (dyskurs) charakteryzowane jest poprzez następujące cechy:

  • "dyskurs zachodzi zawsze w porządku czasowym", tzn. ma charakter zdarzeniowy – procesy dyskursywne, w przeciwieństwie do abstrakcyjnego i pozaczasowego langue, zawsze dzieją się kiedyś i odznaczają się wewnętrzną strukturą następujących po sobie wypowiedzi, z których znaczenie każdej następnej wypływa z wcześniejszych.
  • "procesy dyskursywne są procesami zindywidualizowanymi", tzn. dyskurs jest zawsze czyimś dyskursem, wypowiadanym lub odczytywanym przez kogoś (tożsamość autorów i interpretatora komunikatu jest istotna dla prawidłowego odczytania jego znaczenia). Langue jest systemem ponadosobowym, przynależącym bardziej do społeczności, niż do konkretnej jednostki.
  • "dyskurs zawsze zawiera w sobie odniesienie do zewnętrznych warunków, w których się odbywa" – istnieje zawsze w zdefiniowanym określonym świecie i w znaczącym momencie czasowym. Langue nie posiada odniesienia do świata zewnętrznego.
  • "tylko dyskurs może mieć charakter znaczący" (przekazywać treści) – Langue istnieje tylko jako kod, platforma dla komunikacji. Poza użyciem w dyskursie nie ma jednak żadnego samodzielnego sensu.

Konstytuowane przez parole znaczenie nie może więc nigdy być ograniczane do wewnętrznych własności zdania użytego podczas wypowiedzi. Znaczenie konstytuuje się w splocie dwóch elementów:

  • artykułowanym na gruncie langue zdaniu
  • okolicznościach (kontekście), w którym zdanie to zostało wypowiadane.

Tak wyartykułowane znaczenie może być traktowane jako zdarzenie dyskursywne.

Pisząc o analizie dyskursu politycznego, Teun van Dijk (autorytet w dziedzinie analizy dyskursu), pisze: "analiza dyskursu politycznego jest poprawna i empirycznie istotna, tylko wtedy, gdy udaje jej się połączyć właściwości struktur dyskursywnych z właściwościami procesów politycznych". Ograniczenie się wyłącznie do poziomu tekstu jest poważnym błędem metodologicznym.

Dyskurs polityczny[edytuj | edytuj kod]

Z rozważań dotyczących dyskursywnego pojmowania języka oraz rzeczywistości, otrzymujemy definicję dyskursu, jako "zbioru zdarzeń komunikacyjnych mających na celu wspólne negocjowanie znaczeń przez uczestniczących w nich aktorów społecznych, przy czym znaczenie budowane jest tu poprzez wzajemne oddziaływanie produkowanej w komunikacji wypowiedzi oraz otaczającego ją kontekstu".

  • operacjonalizacja pojęcia, skłania do pytania o status uczestniczących w procesach dyskursywnych aktorów oraz o reguły które znajdują zastosowanie przy przyjmowaniu proponowanych przez nich znaczeń za uprzywilejowane. Tak zdefiniowany dyskurs, nieuchronnie odnosi nas do sfery władzy, a co za tym idzie także polityki i odniesienie takie nie jest przypadkowe.
  • Michael Billig, jeden z najważniejszych obok Teuna van Dijka współczesnych badaczy dyskursu, źródeł swojej dyscypliny upatruje w greckiej tradycji retorycznej i skupieniu przez nią uwagi na perswazyjnym charakterze języka, tzn. wpływowi jaki dana wypowiedź wywierała na jej odbiorcy: "O każdej rzeczy istnieją dwa przeciwstawne zdania. Słabszy pogląd uczynić silniejszym".

Przyczyna zainteresowania dyskursem politycznym, leży w szczególnej roli, jaką spełnia on w formowaniu rzeczywistości społecznej i cementowaniu zachodzących w niej praktyk komunikacyjnych w powiązaniu z występującymi w jej obrębie nierównościami i dysproporcjami sił . Jako główne nurty refleksji nad dyskursem politycznym należy wymienić myśli Michela Foucault, idee socjologii refleksyjnej Bourdieu oraz szkołę CDA – krytycznej analizy dyskursu (Siegfried Jäger). Do ich podstawowych cech należą:

  • osadzanie analiz języka w kontekście społecznym, kulturowym i historycznym
  • przekonanie o represyjnym charakterze języka i odbijaniu się w nim społecznych relacji władzy, język stanowi jedno z mediów odtwarzających porządek społeczny
  • szczególne zwrócenie uwagi na rolę „normatywnego” dyskursu polityki, odpowiedź na pytania: jakie instytucje kontrolują dostęp do forum publicznego; w jakich ramach mieszczą się wypowiedzi uznawane za dopuszczalne, niosące znaczenie w ramach polityki; jak na forum publicznym reprezentowane są poszczególne grupy interesu
  • wyrażanie ocen analizowanych zjawisk oraz działanie na rzecz ich zmiany.

Badania prowadzone w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce głównie socjologia oraz lingwistyka podjęła refleksję nad pojęciem dyskursu. W ramach lingwistyki warto wymienić badania w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW (Prof. Anna Duszak) oraz analizy Prof. Miczki z Uniwersytetu Śląskiego. W naukach prawnych szczególnie interesujące są prace J. Stelmacha.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]