Fonologia
Fonologia (dawniej głosownia) – nauka o systemach dźwiękowych języków. Stanowi jeden z działów językoznawstwa (lingwistyki) (podawane jako synonimiczne nazwy: fonemika, fonematyka, odnoszą się tylko do jednej z teorii fonologicznych i nie mogą być traktowane jako zamiennik nazwy "fonologia").
Od fonetyki odróżnia ją podejście do dźwięków: fonetyka bada ich właściwości fizyczne, fonologia bada jak funkcjonują i jaki tworzą system. Fonolog Nikołaj Trubieckoj zilustrował to porównaniem mówiącym, że fonetyka ma się tak do fonologii jak numizmatyka do nauki o finansach. (Trubieckoj 1939)
Etymologicznie słowo fonologia wywodzi się z greckiego φωνή, phōnḗ, "głos, dźwięk", i przyrostka -logia (który pochodzi z greckiego λόγος, lógos, "słowo, mowa, przedmiot dyskusji").
Spis treści |
Abstrakcyjne jednostki [edytuj]
Fonologia jako dyscyplina odrębna od fonetyki zaczęła się od obserwacji, że nie da się adekwatnie opisać systemu dźwiękowego języka opisując po prostu używane w danym języku dźwięki. Potrzebne są bardziej abstrakcyjne jednostki, które nazwano fonemami. (Warto zwrócić uwagę, że terminu "fonem" używał po raz pierwszy w znaczeniu zbliżonym do współczesnego polski językoznawca Jan Baudouin de Courtenay.)
W XX w. fonem definiowano na kilka sposobów, zależnie od podejścia teoretycznego danej szkoły językoznawczej. Najbardziej znane definicje to:
- mentalistyczna – fonem to "psychologiczny wzorzec" dźwięku, który mówiący stara się odtworzyć;
- fizyczna – fonem to zbiór dźwięków spełniających pewne warunki dystrybucji i podobieństwa;
- funkcjonalna – fonem to najmniejsza jednostka języka zdolna do różnicowania znaczenia (ale sama znaczenia pozbawiona – najmniejszą jednostką znaczącą jest morfem);
- oraz wywodzące się ze Szkoły Praskiej rozumienie fonemu jako wiązki cech dystynktywnych (co najprościej da się wytłumaczyć jako "kwintesencja istotnych dla użytkowników danego języka różnic pomiędzy dźwiękami").
Jak widać, wbrew powtarzanemu czasem stereotypowi, w żadnej z liczących się szkół fonem nie jest definiowany jako dźwięk (odróżniający się, czy też nie). Nowsze teorie (fonologia generatywna) zastąpiły pojęcie fonemu pojęciem segmentu (np. fonologia generatywna programowo rezygnuje w analizie z poziomu fonemicznego, wprowadzając rozróżnienie na segmenty w reprezentacji podstawowej (inaczej: segmenty podstawowe, ang. segments at the underlying representation, w skrócie underlying segments) oraz segmenty w reprezentacji powierzchniowej, fonetycznej (ang. surface phonetic representation). Mimo to fonem jest w dalszym ciągu podstawową jednostką opisu fonologicznego w popularnych opracowaniach dla celów dydaktycznych.
Działy fonologii [edytuj]
Zależnie od zasięgu opisywanych procesów tradycyjnie rozróżnia się fonologię segmentalną i fonologię suprasegmentalną. Jak same nazwy wskazują, ta pierwsza zajmuje się segmentami, a ta druga jednostkami wyższego rzędu: sylabą, wyrazem, frazą i związanymi z nimi zagadnieniami długości, tonu i akcentu, a więc także np. rytmu i intonacji. Przy bliższym zbadaniu okazuje się jednak, że zakresy obu poddyscyplin nakładają się na siebie: opisując procesy fonologiczne (np. upodobnienia/asymilacje) i tak musimy odwoływać się do kontekstu szerszego niż jeden segment. Jednocześnie współczesne teorie dotyczące wewnętrznej abstrakcyjnej struktury segmentów (teoria geometrii cech) używają narzędzi, które wymuszają opisywanie cech pojedynczych segmentów jako części większych całości.
Bibliografia [edytuj]
Trubeckoj, Nikolaj. 1939. Grundzüge der Phonologie. Tłum. polskie 1970. Podstawy fonologii. (Tłumaczył: Adam Heinz).
Inne pojęcia związane z fonologią [edytuj]
- akcent
- alofon
- archifonem
- cechy dystynktywne
- dystrybucja
- dystrybucja komplementarna
- dystrybucja kontrastywna
- fonem
- fonemika
- fonetyka
- fonologia autosegmentalna
- fonologia generatywna
- fonologia leksykalna
- fonologia rządu
- fonologia suprasegmentalna
- fonotaktyka
- głoska
- intonacja
- morfofonem
- para minimalna
- reguła fonologiczna
- reprezentacja fonologiczna
- reprezentacja podstawowa
- samogłoska
- segment
- spółgłoska
- sylaba
- teoria geometrii cech
- teoria optymalności
- ton
Niektórzy językoznawcy zasłużeni dla rozwoju fonologii [edytuj]
- Jan Baudouin de Courtenay
- Leonard Bloomfield
- Franz Boas
- Noam Chomsky
- Nick Clements (George N. Clements)
- John Rupert Firth
- John Goldsmith
- Morris Halle
- Joan B. Hooper
- Roman Jakobson
- Daniel Jones
- Michael Kenstowicz
- Paul Kiparsky
- Mikołaj Kruszewski
- Jerzy Kuryłowicz
- John McCarthy
- André Martinet
- Kenneth Pike
- Alan Prince
- Jerzy Rubach
- Edward Sapir
- Ferdinand de Saussure
- Paul Smolensky
- Henry Sweet
- Nikołaj Siergiejewicz Trubieckoj
