Elementarz

Dziewczynka z Elementarzem

Elementarz (łac. elementarius - początkowy) – książka wprowadzająca w najbardziej podstawowe zagadnienia jakiejś dziedziny, zbiór elementarnej wiedzy w danym zagadnieniu, np.: elementarz języka polskiego, elementarz pierwszoklasisty (pot. abecadło).

Historia

„Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego”, drukowana gotykiem w Królewcu około roku 1570.

Pierwsze elementarze służące do nauki języka polskiego powstawały już w końcu średniowiecza. Za najdawniejszy znany elementarz polski sensu stricto uznawana jest „Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego”, drukowana szwabachą w Królewcu około roku 1570. Jednym z pierwszych publikacji, które można uznać z elementarz w języku polskim była również "Dla dziatek nauka czytania pisma polskiego" wydana w Wilnie w 1633 roku.

Elementarz Falskiego

W historii polskiej edukacji najbardziej doniosłym elementarzami okazały się podręczniki Mariana Falskiego, pod tytułem „Elementarz”. Pierwsze wydanie, pod tytułem: „Nauka czytania i pisania dla dzieci” ukazało się w roku 1910 i zrewolucjonizowało metodykę nauki czytania w Polsce. Był ilustrowany przez Jana Rembowskiego. W okresie międzywojennym ukazywały się kolejne wersje elementarza dla dzieci, aktualizowane zgodnie z duchem czasów. Z powodu zapóźnień edukacyjnych sporej części ludności, w 1920 Falski opracował także na zamówienie władz dwie wersje „Elementarza powiastkowego”, dla dorosłych analfabetów oraz osób odbywających zasadniczą służbę wojskową. W 1949 ukazał się pierwszy powojenny elementarz dla dzieci, uwzględniający elementy obowiązkowej w tym czasie ideologii komunistycznej (aczkolwiek bez wymieniania postaci Stalina). Kolejna unowocześniona wersja elementarza ukazała się w 1957 i przetrwała siedemnaście lat. Ostatnia wersja ukazała się w 1974, opublikowana już po śmierci autora, z nowocześniejszymi ilustracjami Janusza Grabiańskiego. Zaktualizowano w niej też teksty. Wersja ta znajduje się w druku i spotyka się z popularnością aż do dnia dzisiejszego (stan na 2009). Oprócz ostatniej wersji elementarza, w XXI wieku wznowiono też druk elementarza w wersji z 1957 roku. Niewątpliwie najsłynniejszym zdaniem Elementarza Falskiego to: „Ala ma kota”, symbolizujące elementarz w potocznej polszczyźnie. Niemniej jednak, zdanie to istniało w elementarzach jedynie od lat 30. do 1949. Alą z elementarza Falskiego była Alina Margolis-Edelman

• 

  Bajka Stanisława Jachowicza o gęsiach ilustrująca literę "G" z elementarza wydanego 1858 roku w Warszawie.

• 

  "Dla dziatek nauka czytania pisma polskiego" wydana w Wilnie w 1633 roku.

Bibliografia

• Piotr Sarzyński, Ala nie ma kota w: Polityka - nr 36 (2366) z dnia 07-09-2002; s. 79