Wilno

Z Wikipedii

Współrzędne: 54°41'N 25°17'E / 54.683, 25.283

Wilno
Herb Wilna Flaga Wilna
Wilno, panorama Śnipiszek
Dewiza: Unitas, justitia, spes (Jedność, sprawiedliwość, nadzieja)
Państwo	Litwa
Okręg	wileński
Gmina	Wilno
Założono	1327
Prawa miejskie	1387
Mer	Vilius Navickas
Powierzchnia	401 km²
Położenie	54° 41' N 25° 17' E
Wysokość	112 m n.p.m.
Ludność (2009) • liczba ludności • gęstość	546 733 1363 os./km²
Nr kierunkowy	(+370) 5
Kod pocztowy	LT-01001 (główny urząd pocztowy)
Podział miasta	21 dzielnic (starostw)
Położenie na mapie Litwy Wilno
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Wilno w Wikicytatach
Strona internetowa

Wilno (lit. Vilnius wymowa ^?/i, białorus. Вільня, Вільнюс, ros. Вильнюс, łot. Viļņa, niem. Wilna, jid. ווילנע Wilne, hebr. וילנה, Wilne, łac. Vilna) – stolica Litwy, do 1795 stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego, w latach 1919–1939 w granicach Polski jako stolica województwa wileńskiego), na Pojezierzu Wileńskim, nad Wilią, u ujścia Wilejki; ośrodek przemysłowy; port lotniczy, węzeł kolejowy (główna stacja Vilnius) i drogowy; ośrodek kulturalny i naukowy, Uniwersytet Wileński (1579), Uniwersytet Polski w Wilnie (1998), filia Uniwersytetu w Białymstoku (2007); cenny zespół obiektów zabytkowych wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1994; główny ośrodek nauki i kultury polskiej na Litwie, siedziba m.in. Polskiego Studia Teatralnego w Wilnie (1960), Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy (1989), Domu Kultury Polskiej w Wilnie (2001), Wileńskich Spotkań Teatralnych Sceny Polskiej (od 2004).

Siedziba władz gminy miejskiej Wilno, w skład której wchodzą starostwa tworzące miasto, oraz gminy rejonowej Wilno, otaczającej miasto.

Spis treści 1 Demografia 2 Klimat 3 Historia 3.1 XIV wiek 3.2 XV wiek 3.3 XVI wiek 3.4 XVII wiek 3.5 XVIII wiek 3.6 XIX wiek 3.7 XX wiek 3.8 Przynależność państwowa Wilna 4 Kultura i historia kultury 4.1 Muzyka w dawnym Wilnie 5 Podział administracyjny 6 Zabytki 6.1 Zabytki gotyckie 6.2 Zabytki renesansowe 6.3 Zabytki barokowe 6.4 Zabytki klasycystyczne 6.5 Zabytki eklektyczne i neostylowe 6.6 Zabytki modernistyczne sprzed 1939 6.7 inne zabytki 6.8 Nekropolie 7 Komunikacja 8 Sport 9 Niektóre osoby związane z miastem 9.1 Ważniejsze rody 10 Współpraca zagraniczna 11 Przypisy 12 Zobacz też 13 Linki zewnętrzne

[edytuj] Demografia

Wilno zamieszkuje 544,2 tys. osób (2008), a skład narodowościowy mieszkańców w 2001 wynosił: Litwini 57,8%, Polacy 18,7%; Rosjanie 14%, Białorusini 4%, Żydzi 0,5%, inne narodowości 5%^[1].

Według spisu dokonanego przez okupacyjne władze niemieckie 14 grudnia 1916 w Wilnie mieszkało 74 466 (53,67%) Polaków, 57.516 (41,45%) Żydów ,2 909 (2,09%) Litwinów, 2 219 (1,59%) Rosjan, 611 (0,44%) Białorusinów, 880 (0,63%) Niemców, 193 (0,13%) innych osób . Łączna liczba ludności wyniosła wówczas 138 794.

Według spisu powszechnego z 9 grudnia 1931 Polacy stanowili 65,9% mieszkańców miasta (128,6 tys. osób), Żydzi 28% (54,6 tys. osób), Rosjanie 3,8% (7,4 tys. osób), Białorusini 0,9% (1,7 tys. osób), Litwini 0,8% (1579 osób), Niemcy 0,3% (600 osób), Ukraińcy 0,1% (200 osób), inni 0,2% (ok.400 osób). Wiarygodność spisu jest podważana przez niektórych historyków.^[2][3]

[edytuj] Klimat

Średnia temperatura i opady dla Wilna
Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C]	-3.5	-1.7	+3.3	+10.7	+18.2	+21.1	+22.1	+21.6	+16.4	+10.2	+3.5	-0.5	+10,1
Średnie najniższe temperatury [°C]	-8.7	-7.6	-3.8	+1.6	+7.5	+10.8	+12.3	+11.5	+7.7	+3.4	-0.9	-5.2	+3,4
Opady [mm]	41	38	39	46	62	77	78	72	65	53	57	55	683
Źródło: The World Meteorological Organization[4] 17.05.2009

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: Historia Wilna.

Osada powstała prawdopodobnie już w V w.

[edytuj] XIV wiek

Pierwsza pewna wzmianka o mieście pochodzi dopiero z 1323 z listu Giedymina do papieża Jana XXII. Wcześniejsze wzmianki ze źródeł ruskich i karaimskich nie pozwalają na jednoznaczne utożsamienie ich z Wilnem. Także z czasów pomiędzy panowaniem rezydującego w Nowogródku Mendoga a panowaniem Giedymina, nie ma żadnych wzmianek o Wilnie. Giedymin przeniósł swoją siedzibę z Trok do Wilna i prawdopodobnie wzniósł drewniany gród na Górze Zamkowej. W czasie rządów Olgierda nastąpił w 1365 roku najazd Krzyżaków na Wilno podczas którego spłonęła większość zabudowy. Następny najazd Krzyżaków miał miejsce w 1383 r. Po oblężeniu ponownie zdobyli miasto i je spalili. Przełomowym rokiem dla Wilna był rok 1387. Wielki książę litewski i król polski Władysław Jagiełło w tym właśnie roku w konsekwencji zawartej unii z Polską w Krewie w 1385 r. zorganizował w Wilnie uroczystość Chrztu Litwy, oraz w tym samym roku nadał mu prawa miejskie magdeburskie, zaczął sprowadzać osiedleńców, a w roku następnym ustanowiono podporządkowaną Gnieznu katolicką diecezję wileńską na której czele stanął biskup Andrzej Jastrzębiec. Wilno rozwijało się dynamicznie, powstawały liczne cechy rzemieślnicze. Jesienią 1390 roku Krzyżacy i książę Witold ponownie spalili miasto i zamek dolny. Klemens Moskarzewski w Wilnie obronił Zamek Górny, mimo że dowódca Zamku Dolnego Korygiełło - brat Jagiełły został zamordowany po wkroczeniu napastników. Ponowny najazd miał miejsce w 1394 roku.

[edytuj] XV wiek

W 1413 roku król Jagiełło ustanawia w Wilnie województwo wileńskie. Po pożarze w 1419 roku książę Witold (lit. Vytautas Didysis) rozpoczął budować pierwszy murowany zamek (zwany później Zamkiem Górnym) na Górze Zamkowej. Potem powstał obok katedry murowany Zamek Dolny. W 1441 roku Kazimierz Jagiellończyk potwierdza prawa miejskie, a w 1464 roku nadaje ustawy sądowe, tzw. Sudiebnik. Następnie dokonuje rozbudowy Zamku Dolnego i rozpoczyna budować mury obronne.

[edytuj] XVI wiek

W latach 1503-1522 wybudowano mury obronne z dziewięcioma bramami i trzema basztami, które zburzono na przełomie XVIII i XIX z wyjątkiem Bramy Miednickiej zwanej też Ostrą Bramą (lit. Aušros Vartai). Najświetniejszy okres w dziejach miasta to czasy zygmuntowskie. Powstała wówczas mennica, arsenał, młyny, most na Wilejce, liczne szpitale i pałace. Pracowali tu architekci i rzeźbiarze włoscy (Jan Cini, Jan Maria Padovano). Wilno stało się miastem wielu narodowości (Litwini, Polacy, Rusini (Białorusini), Żydzi, Niemcy, Włosi, Ormianie, Tatarzy).

W 1579 ^[5]król Stefan Batory założył Akademię prowadzoną przez jezuitów, co stało się zalążkiem Uniwersytetu Wileńskiego.

10 lipca 1591 motłoch katolicki wywołał zamieszki na tle religijnym. Spalono kościół, dom, przytułek i szkołę ewangelików reformowanych ^[6].

[edytuj] XVII wiek

Rozwoju miasta nie zahamował wielki pożar w 1610.

 Osobny artykuł: Wojna polsko-rosyjska 1654-1667.

W dniu 7 sierpnia 1655 rozpoczął natarcie na stolicę Litwy car Aleksy, po wycofaniu się wojsk Janusza Radziwiłła po bitwie pod Wilnem, po zajęciu miasta, w którym schroniła się okoliczna ludność z wielu grodów, Rosjanie wymordowali około 25 tysięcy ludzi, których trupy sprzątano przez kilka dni. Pożary w stolicy Litwy trwały przez 17 dni. Duże zniszczenia miastu przyniosła także rosyjska okupacja trwająca do 1660, gdy miasto odbiły wojska pod dowództwem Michała Kazimierza Paca.

[edytuj] XVIII wiek

Miasto w tym czasie stało się dla Żydów "Jerozolimą Północy" (hebr. Jeruszalaim szel cafon). Działała tu jedna z najwybitniejszych szkół talmudycznych na świecie. Kolejnym ciosem była III wojna północna. W XVIII wieku w mieście powstało wiele wspaniałych barokowych kościołów. W trakcie insurekcji kościuszkowskiej, w nocy z 22/23 kwietnia 1794 doszło w Wilnie do walk, w trakcie których wyparto z miasta Rosjan. 19 lipca pod miasto podeszły wojska generała Dejowa lecz Rosjanie nie zdołali zdobyć miasta. Następne oblężenie nastąpiło 11 sierpnia ale miasto nie mając środków do obrony poddało się prawie bez walki. W 1795 miasto znalazło się w zaborze rosyjskim i stało się stolicą guberni.

[edytuj] XIX wiek

Podczas wojen napoleońskich przez miasto w 1812 przeszły 200-tysięczne wojska Napoleona, w tym oddziały polskie. Pomimo grabieży armii napoleońskiej był to dla miasta okres krótkotrwałej wolności (lipiec - grudzień 1812). W Wilnie zainstalowano podległy Francuzom i złożony z Polaków tymczasowy rząd (Komisja Rządząca Tymczasowa). W efekcie klęski Napoleona w Rosji, resztki Wielkiej Armii wycofały się przez Wilno w początkach grudnia. W mieście i w jego okolicach wielu żołnierzy zmarło wtedy z głodu i wycieńczenia. Już 10 grudnia 1812 Wilno ponownie zajęli Rosjanie.

W XIX Wilno było miejscem rozwoju licznych patriotycznych organizacji np. filaretów, filomatów, Związek Patriotyczny i Szubrawców. W lecie 1823 doszło w Wilnie do masowych aresztowań polskiej młodzieży. W tym czasie w Wilnie studiował i był więziony Adam Mickiewicz. Po powstaniu listopadowym z 1831 Rosjanie zamknęli uniwersytet. Do 1842 działały wydziały medyczny i teologiczny. Przywódców powstania powieszono na Placu Łukiskim. Utworzono Wileńską Bibliotekę Publiczną.

Od 1861 sytuacja w mieście zaczęła być coraz bardziej napięta, gdy podczas polskich pochodów patriotycznych kozacy zaatakowali manifestacje. Wybuchło powstanie styczniowe, podczas którego w okolicy Wilna trwały zacięte walki. Pacyfikacji Wilna dokonał rosyjski generał-gubernator Michaił Murawjow, któremu nadano znaczący przydomek Wieszatiel.

W grudniu 1862 uruchomiono Kolej Warszawsko-Petersburską, której Wilno stało się ważnym węzłem. W 1893 uruchomiono tramwaj konny.

[edytuj] XX wiek

W latach 1915-1918 Wilno było okupowane przez Niemców. Po ustąpieniu Niemców rozgorzał polsko-litewski konflikt o Wilno. W 1918 w celu ochrony ludności polskiej powołano Samoobronę Krajową Litwy i Białorusi, która 31 grudnia pozbawiła władzy komunistów po 3 dniach sprawowania jej przez nich, jednak już 5 stycznia 1919 Wilno zajęli bolszewicy. W lutym 1919 Wilno zostało proklamowane stolicą Radzieckiej Socjalistycznej Republiki Litwy i Białorusi zwaną "Lit-Bel-em". Wojsko polskie pod osobistym dowództwem Józefa Piłsudskiego odbiło miasto 19 kwietnia 1919. Rada Najwyższa na konferencji wersalskiej próbowała podzielić Wilno i Wileńszczyznę na zasadzie etnicznej pozostawiając samo miasto po polskiej stronie (tzw. Linia Focha). Podczas wojny 1920 miasto zostało zdobyte dwukrotnie przez Armię Czerwoną (zob. m.in. zajęcie Wilna). 12 lipca 1920 rząd sowiecki zawarł układ z rządem litewskim na mocy którego m.in. Wilno i Suwalszczyzna miały być oddane Litwie. Sowieci nie kwapili się z wypełnieniem tego postanowienia i dopiero w obliczu klęski, uciekając, przekazali Wilno Litwinom 27 sierpnia. Wojsko Polskie w pościgu za bolszewikami wyparło Litwinów z Suwalszczyzny, nie można jednak było tego zrobić w przypadku Wilna wskutek fatalnych błędów polskiej dyplomacji. Minister spraw zagranicznych E. Sapieha zwrócił się bowiem do Ligi Narodów z żądaniem wywarcia presji na Litwinów by ci opuścili Wilno (które przypomnijmy od IV 1919 znajdowało się w Polsce); tym samym jednak umiędzynarodowił kwestię miasta. Piłsudski zdecydował się zatem na inne rozwiązanie problemu. Aby zająć Wilno posunął się do podstępu. Zlecił gen. Lucjanowi Żeligowskiemu, dowódcy Litewsko-Białoruskiej Dywizji Piechoty, upozorować "bunt" i wkroczyć do Wilna. 9 października 1920 oddziały Żeligowskiego weszły do miasta. Proklamowano utworzenie państwa, tzw. Litwy Środkowej. 20 lutego 1922 jej parlament (Sejm Wileński) przyjął uchwałę o włączeniu Litwy Środkowej do Polski.

 Osobny artykuł: Bunt Żeligowskiego.

Wilno stało się stolicą województwa. Z uwagi na odcięcie przez Republikę Litewską dostępu do portu w Kłajpedzie i Królewcu, miasto miało w początkowym okresie problem z transportem towarów do morza. W 1925 do miasta przeniósł się z zespołem teatralnym Juliusz Osterwa i także w tym roku powstało Towarzystwo Radiotechniczne "Elektrit", które wkrótce stało się największym producentem odbiorników w Polsce. Wybudowano obserwatorium astronomiczne. W 1927 otwarto nowoczesne budynki Polskiego Radia Wilno. W 1930 rozpoczął działalność Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. W 1931 powstała poetycka grupa Żagary. W dniu 19 września 1939, pomimo obrony miasta przez harcerzy i gimnazjalistów, Wilno zajęły wojska radzieckie. Patrz: Obrona Wilna 1939. 26 października 1939 Sowieci przekazali miasto Litwinom, lecz 15 czerwca 1940, ponownie je zajęli. 14 lipca 1940 zaczęły się wywózki na Syberię. W czasie wojny prześladowania i deportacje objęły ok. 35 tys. mieszkańców Wileńszczyzny, głównie polskiego pochodzenia. 22 czerwca 1941 Niemcy zbombardowali miasto, a kilka dni później je zajęli.

W 1941 w egzekucjach przeprowadzonych przez Niemców oraz grupę kolaborujących z nimi Litwinów zorganizowanych w oddział specjalny (Ypatingasis būrys) we wsi Ponary (obecnie w granicach miasta, lit. Paneriai) zginęło ok. 100 tys. mieszkańców (w większości Żydów) oraz ok. 20 tys. Polaków, a także pewna grupa Cyganów i jeńców radzieckich. 7 lipca 1944 skoncentrowana pod miastem polska Armia Krajowa rozpoczęła atak na Wilno -operację przeciwko Niemcom i 10 lipca zajęła niemiecki bunkier dowodzenia nad rzeką Wilejką (Operacja Ostra Brama). AK we współdziałaniu z Armią Czerwoną, która weszła do miasta wieczorem 7 lipca po kilku dniach walk ulicznych w dniu 13 lipca wyzwoliła Wilno. Jednakże Polacy krótko cieszyli się swą wolnością, albowiem w kilka dni po nadejściu Armii Czerwonej NKWD aresztowało wszystkich polskich żołnierzy i oficerów oraz wydarło Wilno z rąk polskich. Następnie już znacznie okrojoną terytorialnie Litwę razem z Wilnem włączono do Związku Radzieckiego i po 1944 większość polskich mieszkańców została przesiedlona. Od tego czasu w Wilnie zaczęli masowo osiedlać się Litwini i Rosjanie.

Ruchy niepodległościowe zapoczątkowane w czerwcu 1988 przez Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy (Sajudis) nasiliły się w 1990, a w styczniu 1991 doszło do starć pod wieżą telewizyjną (żołnierze użyli m.in. czołgów), w których po stronie opozycji zginęło 17 ludzi zaś ok. 600 zostało rannych. Od 17 września 1991 Wilno jest stolicą niepodległej Litwy, co walnie przyczyniło się^{[potrzebne źródło]} do upadku ZSRR. W 1993 Wilno odwiedził papież Jan Paweł II.

[edytuj] Przynależność państwowa Wilna

• do 1323 – tereny należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Miasto wówczas nie istniało, bowiem pierwsze źródła na temat Wilna pochodzą z roku 1323, gdy książę litewski Giedymin zaadresował list do miast niemieckich zapraszając Niemców i Żydów do osiedlania się.
• 1323-1795 – Wielkie Księstwo Litewskie (od 1569 część Rzeczypospolitej Obojga Narodów, stolica WK Litewskiego)
• 1795-1918 – Imperium Rosyjskie (miasto było stolicą guberni)
• 1918-1920 – Litwa (konstytucyjna stolica państwa przez cały okres Dwudziestolecia)
• 1920-1922 - Litwa Środkowa - okres sporów o przynależność państwową Wileńszczyzny między Polską a Litwą.
• 1922-1939 – II Rzeczpospolita (miasto było stolicą województwa)

• 1939-1940 – Republika Litewska (przekazane przez ZSRR)
• 1940-1991 (oprócz 1941-1944) - Litewska SRR w ramach ZSRR (miasto było stolicą republiki)
• od 1991 – Litwa

[edytuj] Kultura i historia kultury

W 2009 roku Wilno jest Europejską Stolicą Kultury. Na ten rok przypadają także huczne obchody 1000-lecia Litwy^[7].

[edytuj] Muzyka w dawnym Wilnie

W XIV wieku w Wilnie działał chór katedralny oraz kapela na dworze książęcym. W 1387 powstał cech muzyków. W XVI wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem budowy organów. Przy kościele św. Janów powstała szkoła muzyczna (śpiewu) dla chłopców, w Akademii nauczano śpiewu wielogłosowego. Znakomitą opinią cieszyła się kapela dworska Władysława IV, w której śpiewali włoscy soliści. W 1634 w Wilnie wystawiono pierwszą operę. Była to Il ratto di Helena, której kompozytorem przypuszczalnie był Marco Scacchi.

Poczynając od końca XVIII wieku coraz częściej organizowano publiczne koncerty i przedstawienia operowe. W 1827 powstał pierwszy stały zespół operowy, wystawiający głównie repertuar włoski, a w latach 1835–1844 działał niemiecki zespół operowy.

W latach 1802–1826 w Akademii wileńskiej nauczał Jan Dawid Holland. W latach 1840–1858 główną postacią wileńskiego życia muzycznego był Stanisław Moniuszko. To właśnie w Wilnie wystawiona była po raz pierwszy Halka: w 1848 w wersji estradowej, w 1854 w wersji scenicznej. Miasto odwiedzali wybitni wirtuozi, m.in. Henryk Wieniawski i Antoni Kątski. W 1867 powstała pierwsza szkoła muzyczna.

Wydarzeniem ważnym dla kultury litewskiej było wystawienie w 1906 sztuki teatralnej Biruta z muzyką Mikasa Petrauskasa, uważanej za pierwszą litewską operę narodową. W 1907 w Wilnie zamieszkał na kilka lat Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, który przez Litwinów ceniony jest jako twórca litewskiej narodowej sztuki.

W latach 1919–1939 w Wilnie dominowało środowisko polskich i żydowskich muzyków. Działało Konserwatorium (od 1921) i Żydowski Instytut Muzyki (od 1924). Najbardziej aktywnymi postaciami w środowisku polskim byli: Tadeusz Szeligowski, Stanisław Szpinalski, Witold Rudziński.^[8]

[edytuj] Podział administracyjny

 Osobne artykuły: Podział administracyjny Wilna, Gmina miejska Wilno.

Wilno dzieli się na 21 dzielnic (starostw):

• Antokol
• Fabianiszki
• Grzegorzewo
• Justyniszki
• Karolinki
• Leszczyniaki
• Nowa Wilejka
• Nowe Miasto
• Nowy Świat
• Ponary
• Poszyłajcie
• Rossa
• Stare Miasto
• Szeszkinie
• Śnipiszki
• Werki
• Wierszuliszki
• Wilcza Łapa
• Zameczek
• Zwierzyniec
• Żyrmuny

[edytuj] Zabytki

Wilno 1576 r

Kościół Misjonarzy Obraz ok. 1800 r. – Zygmunt Vogel

Uniwersytet Wileński, kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, Jan Kazimierz Wilczyński, 1835

Kościół św. Anny (po lewej) i kościół św. Franciszka i św. Bernarda (po prawej)

Kościół franciszkanów pw. Wniebowzięcia Matki Bożej, znajdujący się na ul. Trockiej

W 1994 Stare Miasto w Wilnie zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

 Osobny artykuł: Stare Miasto w Wilnie.

W Wilnie jest 40 kościołów, z których najbardziej okazały, to barokowy kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu (1668-1676) zawierający ponad 2000 rzeźb oraz kaplica w Ostrej Bramie (Bramie Miednickiej) ze słynnym obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Miasto leży na trasie Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego.

[edytuj] Zabytki gotyckie

• wieża Giedymina
• Kościół św. Anny (XVI w.)
• Kościół św. Franciszka i św. Bernarda (Bernardynów) (XVI w.)
• kościół św. Mikołaja (XV w.)

[edytuj] Zabytki renesansowe

• Zamek Dolny
• Kaplica św. Kazimierza w katedrze św. Stanisława

[edytuj] Zabytki barokowe

• Uniwersytet Wileński
• Kościół św. Michała (Bernardynek)
• Cerkiew i klasztor Bazylianów (XVII w.)
• Kościół Misjonarzy (1695-1730)
• Kościół św. Jakuba i Filipa (1690-1737)
• kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty (przebudowany 1738–1749)
• Kościół św. Katarzyny (1622)
• Kościół św. Kazimierza (1604-1616) przebudowany XVII-XIX w.)
• Kościół św. Rafała (XVIII w.)
• Kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu
• Kościół św. Stefana w Wilnie (ok. 1600)
• Kościół św. Teresy (1635-1650)
• Kościół Trynitarzy na Antokolu (1694-1717) cerkiew do 1919 r.
• Kościół Wizytek (1715-1760)
• Kościół Wszystkich Świętych i klasztor karmelitów w Wilnie (1620-1631) rozbudowany XVIII w.)
• Kościół św. Ducha w Wilnie, pierwotnie gotycki, w 2 połowie XVIII w. po zniszczeniu przez pożar wzniesiony na nowo.

[edytuj] Zabytki klasycystyczne

• bazylika archikatedralna św. Stanisława Biskupa i św. Władysława
• ratusz
• pałac w Werkach
• kościół ewangelicko-reformowany (XVI-XVIII w.)

[edytuj] Zabytki eklektyczne i neostylowe

• Synagoga Chóralna (1903)
• Kościół ewangelicko-augsburski (XIX w.)
• Filharmonia (1899-1902)
• "Zameczek" (1894-1900, J. Januszewski, A. Filipowicz-Dubowik)
• Więzienie na Łukiszkach

[edytuj] Zabytki modernistyczne sprzed 1939

• Wzgórze Trzech Krzyży (1926, Antoni Wiwulski)
• Dom Towarowy Braci Jabłkowskich (1921-1923, Karol Jankowski, Franciszek Lilpop)
• Osiedle mieszkaniowe na Antokolu inspirowane Bauhausem (1930-1931, F. Wojciechowski)
• Izba Przemysłowo-Handlowa, (1931, Z. Tarasin)
• Dom Akademicki (1931, Aleksander Kodelski)
• Bank Gospodarstwa Krajowego (1936-1938, J. Pańkowski, S. Gałęzowski)
• Gmach PKO (1936-1938, Z. Puget, Juliusz Żórawski, przeb. 1996, A. Nasvytas)
• Ubezpieczalnia Społeczna (1938-1939, S. Murczyński, Jerzy Sołtan)
• Lombard (1938, I. Helman-Zatorska)
• Szkoła (1938-1939, Romuald Gutt)

[edytuj] inne zabytki

• Meczet (XIX w.) zburzony w latach pięćdziesiątych
• Prawosławna katedra metropolitalna (XVII-XIX w.)
• Cerkiew Spaska (1868)
• Kienesa karaimska (1922)

[edytuj] Nekropolie

• Cmentarz na Rossie, gdzie pochowana jest matka Józefa Piłsudskiego oraz jego serce
• Cmentarz Bernardyński na Zarzeczu
• Cmentarze na Antokolu
• Cmentarz Piotra i Pawła
• Cmentarz św. Rafała na Pióromoncie
• Cmentarz w Kalwarii
• Cmentarz ewangelicki
• Cmentarz prawosławny
• Cmentarz muzułmański
• Cmentarz karaimski
• Cmentarze żydowskie

[edytuj] Komunikacja

Wilno stanowi największy węzeł komunikacyjny kraju^{[potrzebne źródło]}.

 Osobny artykuł: Vilnius (stacja kolejowa).

 Osobny artykuł: Port lotniczy Wilno.

[edytuj] Sport

Wilno jest siedzibą wielu klubów sportowych, m.in. koszykówki - Lietuvos Rytas Wilno, piłki nożnej - FC Vilnius, Vėtra Vilnius, Žalgiris Vilnius.

W czasach II RP w Wilnie istniały też kluby piłkarskie:

• Śmigły Wilno
• Lauda Wilno
• Strzelec Wilno
• Pogoń Wilno
• Ognisko Wilno

[edytuj] Niektóre osoby związane z miastem

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Wilnem.

Michał Andriolli (1836-1893), malarz Marek Antokolski August Bécu (1771-1824), lekarz św. Andrzej Bobola, męczennik za wiarę Wojciech Brudzewski Teodor Bujnicki (1907-1944), poeta Jan Bułhak (1876-1950), nestor polskiej fotografii Stanisław Cat-Mackiewicz, pisarz Jan Karol Chodkiewicz (1560-1621), polityk i hetman Icchak Cukierman (1915-1981) Ignacy Domeyko (1801-1889), geolog Władysław Dziewulski, astronom, pedagog Jan Krzysztof Glaubitz, architekt Antoni Gorecki (1787-1861), pisarz, poeta Wawrzyniec Gucewicz, architekt Jascha Heifetz (1901-1987), skrzypek Jerzy Hoppen, malarz, grafik, pedagog, historyk sztuki Helena Iwańciów, pedagog Marian Iwańciów, malarz, grafik, pedagog Tekla Iwicka, filantropka Ignacy Iwicki, tłumacz Witold Iwicki, duchowny Czesław Jankowski Jakub Jasiński (1761-1794) poeta i generał, wódz powstania kościuszkowskiego na Litwie Stanisław Jasiukiewicz (1921-1973), aktor Mieczysław Karłowicz (1876-1909), kompozytor Święty Kazimierz - (1458-1484) Zygmunt Kęstowicz, aktor Adam Kirkor, pisarz Szymon Konarski, powstaniec Kazimierz Kontrym (1776-1836), pisarz, polityk Faustyna Kowalska (1905-1938), zakonnica, głosicielka kultu Miłosierdzia Bożego Józef Ignacy Kraszewski, pisarz Joachim Lelewel (1786-1861), historyk Józef Łukaszewicz Józef Mackiewicz, pisarz, publicysta Adam Mickiewicz, poeta

Czesław Miłosz (1911-2004), poeta, nagroda Nobla Ludwik Narbutt (1832-1863), powstaniec Teodor Narbutt (1784-1864), historyk Tymon Niesiołowski, malarz, grafik, pedagog Maurycy Orgelbrand (1826-1904) Samuel Orgelbrand (1810-1868) Bohdan Paczyński (1940-2007), astronom Jerzy Passendorfer (1923-2003), reżyser Shimon Peres, polityk Józef Piłsudski, polityk, wojskowy Emilia Plater (1806-1831), kobieta powstaniec listopadowy Ignacy Potocki oficer napoleoński Edward Römer Ryszard Ronczewski (1930-), aktor, reżyser Ferdynand Ruszczyc, malarz, grafik, pedagog Lew Sapieha Maciej Kazimierz Sarbiewski, SI, (1595-1640), poeta, Kazimierz Siemienowicz Piotr Skarga (1536-1612), teolog, pisarz, pierwszy rektor Akademii Wileńskiej Irena Sławińska (1913-2004), teatrolog Juliusz Słowacki, poeta Chaim Soutine, malarz Awrom Suckewer Władysław Syrokomla (1823-1862), poeta, pisarz, tłumacz Antoni Szacki Tadeusz Szeligowski (1896-1963), kompozytor Jan Szyttler (1763-1850), kucharz Ludomir Sleńdziński, malarz, rzeźbiarz, pedagog Jędrzej Śniadecki (1768-1838), chemik, biolog, filozof Józef Świętorzecki (1876-1936), generał Eustachy Tyszkiewicz (1814-1873), historyk Zygmunt Vogel (1764-1826), malarz Chaim Weizmann Jan Kazimierz Wilczyński (1806-1885), archeolog Antoni Wiwulski (1877-1919), architekt Eliasz ben Salomon Zalman, Gaon z Wilna (1720-1797), żydowski kabalista i matematyk Tomasz Zan (1796-1855), poeta

[edytuj] Ważniejsze rody

Ważniejsze rody mieszkające w Wilnie i jego okolicach:

• Chodkiewiczowie (herbu Gryf z Mieczem)
• Giedroyciowie (herbu Hippocentaurus)
• Mackiewiczowie (herbu Machwicz)
• Massalscy (herbu Masalski Książę III)
• Mickiewiczowie (herbu Poraj)
• Nałęczowie (herbu Nałęcz)
• Potoccy (herbu Pilawa)
• Pacowie (herbu Pilawa)
• Sapiehowie (herbu Lis)
• Stefanowiczowie (herbu Syrokomla)
• Sołtanowiczowie (herbu Rozstrzał)
• Syrokomlowie (herbu Syrokomla)
• Tyszkiewiczowie (herbu Leliwa)

[edytuj] Współpraca zagraniczna

Aalborg (Dania) Budapeszt (Węgry) Chicago (USA) Duisburg (Niemcy) Erfurt (Niemcy) Gdańsk (Polska) Joensuu (Finlandia) Kijów (Ukraina) Kraków (Polska) Łódź (Polska)

Madison (USA) Oslo (Norwegia) Pawia (Włochy) Pireus (Grecja) Reykjavík (Islandia) Ryga (Łotwa) Salzburg (Austria) Siedlce (Polska) Tajpej (Tajwan) Warszawa (Polska) Gdynia (Polska)

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• 3 Korpus Armijny Imperium Rosyjskiego
• "Elektrit"
• Góra Trzech Krzyży
• kuchnia litewska
• Kurier Wileński
• Wilno - polska osada w Kanadzie
• Park Europy
• Polskie Radio Wilno
• Prospekt Giedymina w Wilnie
• Vilnius (stacja kolejowa)
• Garnizon Wilno

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Dominik Szulc, Wilno – centrum obchodów Tysiąclecia Litwy i Europejska Stolica Kultury w 2009 roku, "Histmag.org", 5 lipca 2009.
• partyzanci w Wilnie, w jęz. ang.
• partyzanci w Wilnie, w jęz. ang.
• O Wilnie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich
• Filmy o Wilnie