Nodens

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Nodens (Nudens, Nodons)celtyckie bóstwo czczone w rzymskiej Brytanii i utożsamiane z Sylwanem, Marsem, Neptunem oraz Merkurym, wykazujące również nazewnicze pokrewieństwo z odpowiadającymi mu postaciami mitologii iryjskiej i walijskiej.

Nazewnictwo i religioznawcza analiza porównawcza[edytuj | edytuj kod]

Etymologia imienia Nodensa wskazuje, że pierwotnie łączono go głównie z obszarem łowów (w tej roli widocznie zestawiając go z Sylwanem), chociaż wiązany był także z żywiołem wodnym (znajdując tu odpowiednik w Neptunie), co z kolei poświadczają znaleziska archeologiczne. Jako bóg łowów miał posiadać również moc odnajdywania i odzyskiwania utraconego mienia[1]. Charakter ceremonii religijnych odprawianych w sanktuarium w Lydney stanowi potwierdzenie także uzdrowicielskiego aspektu bóstwa. Natomiast symbolika kojarząca bóstwo z psami odnosić się ma zarówno do polowań i uzdrowień, jak i do funkcji uzdrowicielskiej Marsa jako jego rzymskiego odpowiednika. Poza epigraficznymi odniesieniami do Marsa dwie inskrypcje z Lydney przypuszczalnie równają go także z Merkurym, zaś inna, z Vindolanda (dzis. Chesterholm) na Wale Hadriana, być może utożsamia go z Neptunem.

Zdaniem językoznawców pokrewieństwo etymologiczne łączy Nodensa także z postacią z iryjskiej mitologii, którą jest Nuada Srebrnoręki[2], oraz walijskim Nuddem[3]. Odległe podobieństwo na gruncie mitologicznym może też łączyć go z nordyckim Vanirem – bóstwem wiatru i żyznej ziemi wybrzeży, jak również żeglarzy i rybaków, wspominanym w poematach Edda starsza (Edda Saemunda).

Kult[edytuj | edytuj kod]

Jedynym potwierdzonym dotąd miejscem kultu jest zespół budowli w angielskim Lydney Park (Gloucestershire), gdzie długotrwałe badania ujawniły obecność dużego sanktuarium pielgrzymkowego. Dopuszcza się też istnienie kultu Nodensa w Galii – głównie na podstawie inskrypcji z Moguncji, w której występuje on jako Mars-Noadatus.

Sanktuarium w Lydney Park[edytuj | edytuj kod]

Zespół świątynny położony jest na spadzistym cyplu po północnej stronie ujścia rzeki Severn. Odkryty został i przebadany archeologicznie w latach 20. XX wieku przez Mortimera Wheelera, przy czym czas jego powstania określono na tuż po 364 r. n.e., a okres użytkowania dochodził w głąb V stulecia.

Najważniejszą budowlę stanowi świątynia w kształcie prostokąta o wymiarach 72 x 54 m, zaś jej otoczona krytym obejściem cella ma wielkość 49,5 x 29 metrów. „Plan budynku nie należy do świata celtyckiego ani też zupełnie klasycznego, lecz jest kształtem zapożyczonym ze Wschodu; wysuwano przypuszczenie (bez konkretnego dowodu), iż cokolwiek zawdzięcza ono inspiracji chrześcijańskiej”[4]. Fragmenty dedykowanej przez Titusa Flaviusa Senilisa mozaikowej posadzki z celli wyobrażają delfiny, ryby i stwory morskie.

Istotne znaczenie dla wyjaśnienia charakteru i roli całego zespołu świątynnego mają jednak pozostałe zabudowania skupione wokół sanktuarium. W jego sąsiedztwie znajduje się rozległy budynek zajazdu dla przybyłych, obok niego – duży kompleks łaźni (term), zaś na skraju urwiska, naprzeciw świątyni, ciągnie się długa, szeregowa budowla z portykiem, podzielona na liczne niewielkie, otwarte pomieszczenia. Konstrukcję tę (znaną z grecko-rzymskich sanktuariów kuracyjnych) tłumaczy się jako rodzaj dormitorium dla przybywających chorych, którzy we śnie mieli doznawać wizji uzdrowicielskiego bóstwa. Uważa się, iż celom leczniczym sprzyjało także samo położenie na urwisku z widokiem na wysoką falę przypływu (tzw. Severn bore).

Istotne znaleziska obejmują płaskorzeźby z brązu przedstawiające morskie bóstwo, rybaków i trytony, 9 posążków psów (w tym – z ludzką twarzą), plakietki wotywne oraz liczne inne przedmioty charakterze religijnym (kilkaset szpil, bransolet i parę tysięcy monet).

Przypisy

  1. Na ten aspekt zwrócił uwagę już Ian A. Richmond (Roman Britain, Harmondsworth 1982, s. 139).
  2. Ian A. Richmond, dz. cyt., s. 194.
  3. James MacKillop, Dictionary of Celtic Mitology, Oxford 1998, s. 306.
  4. I. A. Richmond, dz. cyt. , s. 140n.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Miranda J. Green, The Gods of Roman Britain, Princes Risborough 2003.