Ryzyko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy decyzji, nauk społecznych i inżynieryjnych. Zobacz też: inne znaczenie tego słowa.
Zobacz hasło ryzyko w Wikisłowniku

Ryzyko (ang. risk, fr. risque, niem. risiko,wł. rischio) – jest pojęciem wieloznacznym, trudnym do zdefiniowania. W różnych dziedzinach nauk jest ono różnie interpretowane, dlatego zdaniem niektórych autorów stworzenie jednej uniwersalnej definicji jest niemożliwe[1].

W języku naturalnym oznacza jakąś miarę/ocenę zagrożenia czy niebezpieczeństwa wynikającego albo z prawdopodobnych zdarzeń od nas niezależnych, albo z możliwych konsekwencji podjęcia decyzji.

Najogólniej, ryzyko jest wskaźnikiem stanu lub zdarzenia, które może prowadzić do strat. Jest ono proporcjonalne do prawdopodobieństwa wystąpienia tego zdarzenia i do wielkości strat, które może spowodować.

Dlatego też w języku potocznym mówimy w określonej sytuacji przeddecyzyjnej, np. ja tu nic nie ryzykuję, mogę tylko skorzystać. Np. jeśli znajdziemy los na loterię, to oczekując na wygraną, nic nie ryzykujemy. Jeśli zaś taki los kupimy, wielkość ryzyka zależy tylko od tego, ile za niego zapłaciliśmy. Tu, podejmując decyzję kupna losu, przeprowadzamy tzw. bilans możliwych zysków i strat, uwzględniamy ryzyko (straty), ale wielkość możliwej wygranej nie wpływa na jego obiektywne oszacowanie (risk assessment), natomiast wpływa na decyzje (według A. M. Gadomskiego).

Teoria decyzji[edytuj | edytuj kod]

W klasycznej matematycznej teorii decyzji ryzyko dotyczy sytuacji, w której wybranie danego wariantu decyzyjnego pociąga za sobą możliwości wystąpienia różnych negatywnych i pozytywnych konsekwencji przy znanym prawdopodobieństwie wystąpienia każdej możliwości. Formalnie, decyzjami podejmowanymi w warunkach ryzyka nazywamy tu taką klasę problemów decyzyjnych, w której dla każdej możliwej decyzji znany jest rozkład prawdopodobieństwa wszystkich jej skutków.

Inżynieria i nauki społeczne[edytuj | edytuj kod]

W inżynierii i naukach społecznych, ryzyko mierzy się jako własność zdarzenia, np. uszkodzenia aparatury, zniszczenia miasta przez huragan, wystąpienia epidemii grypy, czy skażenia radioaktywnego, i miary wartości szkody spowodowanej przez to zdarzenie dla społeczeństwa. W tym sensie ryzyko nie zależy od tego, kto podejmuje decyzje, a sposób jego oszacowania wynika z zaakceptowanych stałych norm, na przykład w medycynie, w biznesie, czy w firmach ubezpieczeniowych.

Na przykład w zarządzaniu projektami i firmach zorientowanych na zysk ryzyko oznacza mniejsze lub większe prawdopodobieństwo wystąpienia nieoczekiwanych okoliczności o negatywnym (zagrożenie) wpływie na projekt czy stan finansowy firmy. Zarządzanie takie wymaga identyfikacji ryzyka oraz przygotowania decyzji i planów mających na celu działanie minimalizujące negatywny wpływ zbyt dużego ryzyka i eksploatujące pozytywny wpływ jego akceptowania w przypadku decyzji mogących prowadzić do istotnych korzyści firmy.

Prawdopodobieństwo wystąpienia szkodliwego zdarzenia i wielkość możliwych strat jest szacowana wieloma metodami i zależy od licznych specyficznych czynników charakteryzujących daną sytuację (np. jej częstość w przeszłości). Niestety ich częściowa nieznajomość i niepewność oszacowań prowadzi do tego, że w konsekwencji wiele decyzji indywidualnych lub grupowych zależy od tzw. subiektywnej percepcji ryzyka, co w efekcie może być przyczyną katastrofalnych ludzkich błędów (human error). Tą dziedziną zajmuje się psychologia i kognitywistyka i obecnie inżynieria socjokognitywistyczna.

Jedną z coraz to istotniejszych we współczesnym świecie dziedzin naukowo-badawczych jest analiza ryzyka technologicznego, dotyczy ono w szczególności wielkich krytycznych dla społeczeństwa infrastruktur, takich jak sieci energetyczne, gazowe, czy telekomunikacji, a także tzw. przemysłu wysokiego ryzyka (elektrownie jądrowe, zakłady chemiczne).

Praktycznie, oszacowaniami i zmniejszaniem ryzyka w zakładach/miejscach pracy zajmują się tzw. specjaliści od Bezpieczeństwa i Higieny Pracy.

Psychologia i kognitywistyka[edytuj | edytuj kod]

Według psychologii i kognitywistyki oszacowanie ryzyka bezpośrednio wiąże się z stanem psychofizycznym człowieka oraz, według systemowej teorii Gadomskiego, z jego posiadanymi informacjami, wiedzą i preferencjami (TOGA meta-theory), tzn. tym, czego się dowiedział, co umie zrobić i co jest dla niego ważne. Percepcja ryzyka (nie samo ryzyko) zależy też m.in. od zaufania do źródła informacji i spodziewanych korzyści.

Zaobserwowanie ryzyka nieakceptowanego wymaga decyzji, ale decyzja ta może prowadzić do jakichś kolejnych strat (np straty czasu, pieniędzy czy przyjaciela) angażujących też nasze irracjonalne preferencje i emocje. Dlatego też działając, często przeceniamy lub nie doceniamy ryzyka. Herbert Simon (laureat Nagrody Nobla) w książce "Models of My Life" wprowadził do tego pojęcie "ograniczonej racjonalności" (bounded rationality:en.).

W tej perspektywie, każdy człowiek stara się minimalizować własne ryzyko i zwiększać korzyści, jeśli takie działanie nie jest sprzeczne z jego zasadami etycznymi i nie jest zmodyfikowane jego stanem emocjonalnym.

Przeciwdziałania wymaga ryzyko, które pojawi się już w czasie działania, ale to z kolei pociągnąć może za sobą np. utratę spodziewanych zysków lub porażkę podjętego przedsięwzięcia i utratę zainwestowanych czy zaangażowanych środków. Zachodzi wtedy konieczność sprecyzowania priorytetów, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której podjętym działaniem chcemy osiągnąć sprzeczne cele, lub takiej, w której ignorując zauważone nieakceptowane ryzyko działać będziemy uparcie nadal. Sprowadza się to do tego, że ponieważ wystąpiło nowe (nieprzewidziane) ryzyko, proces decyzyjny powinien zostać powtórzony.

Ryzyko badań naukowych[edytuj | edytuj kod]

Ryzyko związane z badaniami naukowymi i ich konsekwencjami jest bardzo trudno oszacowywalne. Tematyka ta pojawiła się w połowie lat pięćdziesiątych zeszłego stulecia (wybuch bomby atomowej i energia atomowa). Dotyczy ona obecnie: genetyki, zatrucia środowiska, manipulacji środkami masowego przekazu i stosowania zasad etycznych i prawnych jako kryteriów oceny dopuszczalnego ryzyka. używa się tu też tzw. zasady ostrożności (precautionary principle, en., UE. 2000).

Teoria ryzyka a analiza ryzyka[edytuj | edytuj kod]

Nauka o ryzyku jest praktycznie rozwijana w większości nauk i stosowana we wszystkich technologiach. Obecnie nie istnieje jeszcze jednolita teoria ryzyka, natomiast wyróżniane są następujące jej praktyczne działy, takie jak:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ryzyko w rachunkowości. Anna Karmańska (red.). Warszawa: Difin, 2008, s. 21. ISBN 978-83-7251-907-8.

Linki - Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • U. Beck, Społeczeństwo Ryzyka, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, Oryginał po niem. (1986), ang.(1992).
  • R. Borkowski, Cywilizacja Technika Ekologia (Rozdział drugi Cywilizacja Ryzyka), AGH, Uczelniane Wydawnictwo Naukowo Dydaktyczne, Kraków 2001.
  • W. Ronka-Chmielowiec, Ryzyko w ubezpieczeniach, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław, 1997.
  • S. Nahotko, Ryzyko ekonomiczne w działalności gospodarczej, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, 2001.
  • T. Sozański, Teoria gier i decyzji dla socjologów i psychologów.
  • M. Borysiewicz, S. Potempski, Podstawy analiz ryzyka i zarządzania ryzykiem w odniesieniu do awarii transportowych, Otwock – Świerk 2001.
  • E. Plucinski, Zarządzanie ryzykiem w procesie dostosowania Polski do rynku Unii Europejskiej-wybrane aspekty, Prace naukowe-akademii ekonomicznej imienia Oskara Langego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2002.
  • L.W. Zacher, Socjologia Ryzyka. Próba nowej subdyscypliny, w: Społeczeństwo a Ryzyko, Warszawa - Katowice 1994.
  • R. Studenski, Ryzyko i ryzykowanie, Katowice 2004.
  • M. Goszczyńska, Człowiek wobec zagrożeń. Uwarunkowania oceny i akceptacji ryzyka, Warszawa 1997.
  • Social Theories of Risk, red.: S. Krimsky i D. Golding, Westport 1992.