Tender

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tender skrzyniowy 25D49 parowozu Ol49-23
Tender 32D3-3 z parowozem Pm3-3 w Muzeum Kolejnictwa w Warszawie
Tender Ptx48-1778 z parowozem Px48-1778 w Markach

Tenderwagon specjalnej konstrukcji do przewozu węgla (lub - rzadziej - mazutu) i wody dla parowozu.

Rodzaje tendrów[edytuj | edytuj kod]

Tender skrzyniowy
konstrukcja zbliżona do konstrukcji zwykłego wagonu ostojnicowego, w zbiorniku wody zabudowana jest skrzynia węglowa zazwyczaj o tej samej wysokości ścianek, lecz węższa i krótsza
Tender beczkowy
zbiornik wodny i jednocześnie ostojnicę tworzy poziomy, ścięty u góry walec, do którego przyspawane są czopy skrętów, urządzenia sprzęgowe i skrzynia węglowa (zabudowana jest zwykle nieco wyżej); zaletą jest niższa cena i mniejsza masa, niż tendra skrzyniowego, ale często następuje pękanie rury w okolicach wózków, zwłaszcza po dłuższej pracy tendra, gdy następuje skorodowanie ścianek zbiornika wody
Tender ze sztywną ramą 
osie takiego tendra zamontowane są w sztywnej ramie (zwykle osie zamontowane są w wózkach); w przypadku jazdy parowozu z tego typu tendrem tyłem obowiązywało dodatkowe ograniczenie prędkości do 30 km/h ze względu na skłonność do wykolejeń.
Tender kabinowy
wyposażony jest w kabinę dla kierownika pociągu towarowego; kabinę montowano za skrzynią węglową i była możliwość wejścia do kabiny z obu stron.
Tender korytarzowy
jest to tender dający możliwość przejścia z kabiny maszynisty do wagonów specjalnym przejściem; w Polsce taki tender miała tylko lokomotywa Pm36-1

Konstrukcja tendrów[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie tendry posiadają wzmocnienie zbiornika wodnego podłużnymi i poprzecznymi blachami z wyciętymi otworami, które oprócz usztywnienia dodatkowo chronią przed uderzeniami wody przy nagłych zmianach prędkości. Skrzynia węglowa ma nachyloną podłogę, co ułatwia zsuwanie węgla. W nowszych rozwiązaniach w tender zabudowany jest automatyczny podajnik (podawacz) węgla zwany stokerem, zwykle o napędzie parowym.

W zbiorniku wody znajduje się pływakowy czujnik urządzenia wskazującego poziom wody, a w najniższym miejscu zbiornika jest zawór spustowy. W zbiornik zabudowana jest też dość długa zaślepiona rura o średnicy ok. 150 mm służąca do przechowywania długich narzędzi, np. rusztowników.

Tendry przystosowane do oleju opałowego mają dodatkowo zabudowane parowe urządzenia podgrzewające paliwo.

Ważną rolę odgrywa sprzęgnięcie tendra z parowozem – powinno być z jednej strony możliwie sztywne (tłumienie drgań wynikających z niecałkowitego zrównoważenia mas posuwisto-zwrotnych parowozu), a z drugiej powinno zapewnić możliwość przechodzenia zespołu parowóz-tender przez łuki i wzniesienia. Jako element łączący stosuje się stalowe cięgło (pręt z pionowymi otworami na poszerzonych końcach), a jako element napinający – albo parę zderzaków dociskanych do skośnych płyt oporowych sprężyną piórową, albo sprzęg centralny - zespół dwóch zderzaków dociśniętych do siebie za pomocą specjalnie ukształtowanej wkładki.

Tendry o specjalnej konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

W niektórych parowozach np. niemiecki T38 i amerykański XA tender posiadał własne silniki zasilane parą z parowozu, a w parowozach kondensacyjnych zawierał skraplacz pary. W pociągach pancernych często na tendrze była umieszczona wieżyczka dowódcy.

Tendry kondensacyjne były drogie i znacznie cięższe od tradycyjnych, co ograniczyło ich zastosowanie do obszarów z niedoborem wody. Np. niemiecki parowóz Ty2 z tendrem kondensacyjnym był stosowany w czasie II wojny światowej na rosyjskich stepach. Koncepcja tendra kondensacyjnego odżyła przy próbie zastosowania do napędu parowozu turbin parowych, ale był to już zmierzch ery parowozów i nie powstała chyba żadna praktyczna realizacja.

Zapas wody ograniczał zasięg parowozu znacznie bardziej niż zapas węgla. W celu jej uzupełnienia na stacjach kolejowych przy prawie wszystkich peronach były umieszczone żurawie wodne. W pociągach ekspresowych dla uniknięcia konieczności zatrzymywania się stosowano tendry pobierające wodę w ruchu z rynny znajdującej się pomiędzy szynami. Problem wody był na tyle poważny, że do pociągów pancernych często dołączano dodatkową cysternę z wodą.

Wody wystarczało w tendrze tradycyjnym na ok. 150 km, a ze skraplaczem na ok. 1000 km.

Znaczne zużycie wody przez parowozy zmusiło do budowy wydajnych wodociągów na stacjach kolejowych z ujęciem wody i stacją pomp. Do pokrycia znacznego, chwilowego zapotrzebowania wody przy napełnianiu tendra budowano charakterystyczne dla starych dworców wieże ciśnień.

Modelarstwo kolejowe[edytuj | edytuj kod]

W modelarstwie kolejowym czasem stosuje się napęd tendra zamiast parowozu ze względu na łatwość wykonania. Tender jest napędzany przez silnik elektryczny za pomocą przekładni zębatych.

Zestawienie tendrów normalnotorowych PKP[edytuj | edytuj kod]

Seria Do
parowozu
Długość
całkowita
[mm]
Średnica
kół
[mm]
Masa
pustego
[Mg]
Masa
w stanie
służ-
bowym
[Mg]
Pojemność
skrzyni
wodnej
[m³]
Ładu-
nek
węgla
[Mg]
Uwagi
12C1 Tp1
Tp2
6250 1000 16,9 35,9 12 7
16C1 Oi2 6725 1000 21,3 43,3 16 6
16C11 Ol12
Tr12
Tw12
6337 1040 17 39,9 16 6,8
17C1 Tp3
Tp4
Tr5
Tw1
7310 1000 22 45,5 16,5 7
20C1 Tr6
Ty1
6660 1000 19,6 45,6 20 6
16D1 Oi1 7350 1000 22 43 16 5
21D20 Tr20 8429 860 27 55 21 7
22D2 Ok1 7290 1000 23 51,5 21,5 7
22D23 Tr21
Ty23
Ok22
Ty37
Ty4
7415 1000 22,6 54,1 21,5 10
25D24 Os24 7992 1000 22,4 54,85 25 7,45
25D49 Ol49 7760 1000 25 62 25 12
25D201
25D203
Tr201
Tr203
8060 850 24,9 59,9 25 10
25D202 Tr202 8049 1050 23,5 57,5 25 9
26D5 Ty5 9100 1000 25,5 59,5 26 8
27D51 Ty51 9100 1000 31,47 78,97 27 20,5
30D42 Ty2
Ty42
9000 930 23,12 61,12 30 8 skrzyniowy
30D43 Ty2
Ty42
9655 930 20,8 60,8 30 10 beczkowy
30D55 Ok55-3 8177 850 25,4 65,4 30 10
32D2 Pm2 8650 1000 33,5 75,5 32 10
32D2
Ok55-1, Ok55-2
8650 1000 26,4 64,9 31,5 7 po przeróbce skrzyni sprzęgowej
32D3 Pm3 8645 1000 31,9 73,9 32 10
32D29 Pt31
Pu29
8795 1000 26,5 68,5 32 10
32D36 Pm36 8785 1000 26,5 67,5 32 9
32D43
27D43
Ty43 9200 930 20 62 32 10 27D43 - po zamontowaniu stokera
32D46 Ty246 10016 1000 30,6 76,6 32 14
32D47
27D47
Ty45 9200 960 21,6 65,6 32 12 27D47 - po zamontowaniu stokera
33D48
27D48
Pt47 9130 1000 27,9 77,9 33 17 27D48 - po zamontowaniu stokera
34D44 Pm2
Ot1
Ty4
8645 1000 29,9 74,2 34 10
34D48 Pt47 8645 1000 29,9 74,2 34 10 nieznacznie przerobiony 34D44

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło tender w Wikisłowniku

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Nieliwodzki - Pojazdy Trakcyjne, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1967
  • Józef Fijałkowski, Wiktor Kowalewski - Charakterystyki normalnotorowych pojazdów trakcyjnych, wydanie III, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1970