Wir polarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wir polarny nad Arktyką i jego wpływ na pogodę na półkuli północnej

Wir polarny – układ niskiego ciśnienia (niż baryczny) o charakterze cyklonu, związany z obszarem biegunowym planety, w szczególności Ziemi. Wir polarny na Ziemi jest zjawiskiem sezonowym, które najsilniejsze jest w trakcie nocy polarnej[1][2], dlatego jest nazywany także wirem nocy polarnej[3]. Rozciąga się od tropopauzy, przez obszar stratosfery, do mezosfery (ponad 50 km nad powierzchnią)[1].

Na Ziemi[edytuj | edytuj kod]

Wir polarny jest ograniczony przez prąd strumieniowy, który zamyka zimne powietrze polarne w obszarze okołobiegunowym, nie pozwalając na wymianę ciepła z atmosferą w niższych szerokościach geograficznych[1][2]. Wir znajdujący się nad Antarktyką jest silniejszy i stabilniejszy niż jego odpowiednik nad Arktyką. Prędkość wiatru w północnym wirze (uśredniona względem długości geograficznej) osiąga typowo 10 m/s na wysokości 15 km i 80 m/s na wysokości 60 km, choć wykazuje dużą zmienność krótko- i długoterminową[2]. Powietrze wewnątrz wiru ma temperaturę od -65 do -85 °C nad Arktyką i osiąga niższe wartości nad Antarktyką[2]; temperatura -85 °C i niższa sprzyja powstawaniu polarnych chmur stratosferycznych[4]. Zawartość ozonu w obszarze wiru jest niższa niż poza nim, ponieważ reakcje chemiczne zachodzące na powierzchni tych chmur tworzą rodniki niszczące ozon, niższe temperatury na półkuli południowej sprzyjają istnieniu dużej dziury ozonowej[1]. Wir polarny podlega ciągłym zmianom, wywoływanym przez powietrze wznoszące się z troposfery i fale atmosferyczne, tworzące się w pobliżu dużych łańcuchów górskich i na granicy między lądem a morzem[1]. Fale Rossby'ego erodują brzeg wiru polarnego, odłączając od niego mniejsze obszary zimnego powietrza[2]; silne fale potrafią rozbić go na mniejsze układy wirów i doprowadzić do jego wcześniejszego zaniku[1]. Niekiedy części arktycznego wiru polarnego, zepchnięte na południe, osiągają nawet 30° szerokości geograficznej północnej[2].

Poza Ziemią[edytuj | edytuj kod]

Ciepły wir polarny na Saturnie, zdjęcie w zakresie podczerwieni
Południowy wir polarny na Tytanie

Wiry atmosferyczne związane z biegunami odkryto również na innych ciałach Układu Słonecznego. Podwójne wiry polarne zostały zaobserwowane w pobliżu obu biegunów Wenus[5][6]. Wiry polarne istnieją również w okolicy biegunów Marsa, Jowisza i Saturna[6][7]. W odróżnieniu od polarnych wirów na innych ciałach, południowy wir na Saturnie jest cieplejszy niż otoczenie[7]. Wir polarny i związaną z nim "czapę" chmur zaobserwowano także w atmosferze największego księżyca Saturna, Tytana[8].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Arctic Ozone Watch (ang.). NASA/Goddard Space Flight Center, 2012-03-20. [dostęp 2013-03-09].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Mark Nuttall: Encyclopedia of the Arctic. Routledge, 2005. ISBN 1579584365.
  3. „Gazeta obserwatora”. 26, s. 62, 1973. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. 
  4. polar vortex (ang.). W: Environmental Terminology and Discovery Service (ETDS) [on-line]. Europejska Agencja Środowiska. [dostęp 2013-03-09].
  5. 2006-06-27: Double vortex at Venus South Pole unveiled. ESA. [dostęp 2013-03-09].
  6. 6,0 6,1 Saturn joins Venus in the vortex club. W: Cassini-Huygens [on-line]. ESA, 2006-11-24. [dostęp 2013-03-09].
  7. 7,0 7,1 Saturn's Bull's-Eye Marks Its Hot Spot (ang.). NASA, 2005-02-03. [dostęp 2013-03-09].
  8. Titan's Colorful South Polar Vortex (ang.). W: Cassini Solstice Mission [on-line]. NASA, 2012-07-10. [dostęp 2013-03-09].