Związek zawodowy

Związek zawodowy – organizacja społeczna zrzeszająca na zasadzie dobrowolności ludzi pracy najemnej.

Związki zawodowe na świecie

Związki zawodowe powstały w Wielkiej Brytanii w roku 1824.

Podstawowym zadaniem związków zawodowych jest obrona interesów pracowników i działanie na rzecz poprawy ich sytuacji ekonomicznej i społecznej. Związki próbują więc przeciwdziałać zwolnieniom, kontrolują przestrzeganie kodeksu pracy przez pracodawców, zabiegają o wyższe pensje i lepsze warunki pracy dla pracowników. Często prowadzą również działalność samopomocową (np. fundusze strajkowe), edukacyjną (np. kursy przekwalifikowujące) i oświatową (np. kampanie informacyjne o prawach przysługujących pracownikom).

W krajach o silnej tradycji związkowej osiągały one nieraz bardzo duży wpływ na władzę i gospodarkę. W Wielkiej Brytanii doprowadziło to do praktycznego paraliżu państwa i zapaści gospodarki w latach 70-80 – strajki podejmowały nawet związki zawodowe strażaków, co skutkowało mobilizacją wojska do gaszenia pożarów, związek zawodowy drukarzy SOGAT cenzurował treść gazety Evening Standard, zaś wprowadzane przez związki zasady ochrony czasu pracy prowadziły do faktycznej dyskryminacji kobiet.

Związki zawodowe w Polsce

PRL (1944–1989); stan na 1 VIII 1980

Wszystkie wymienione poniżej związki były skupione w Zrzeszeniu Związków Zawodowych w Polsce, którego organem wykonawczym była Centralnej Radzie Związków Zawodowych.

• Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego
• Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Metalowego

Po 1989 r.

W Polsce, zgodnie z ustawą z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych. Jest on niezależny w swojej działalności statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych organizacji, a organy państwowe, samorządu terytorialnego i pracodawcy obowiązani są traktować jednakowo wszystkie związki zawodowe.

Po 1989 roku liczebność i znaczenie związków zawodowych słabnie. Według badań CBOS prawie połowa badanych ocenia, że związki nieskutecznie bronią praw pracowniczych. Średni wiek pracowników w związkach to 44 lata.

Założenie i członkostwo

Związek zawodowy powołuje co najmniej 10 osób, którym prawo nadaje taką możliwość. Zanim zostanie dokonana rejestracja członkowie związku muszą uchwalić statut, wybierany jest także komitet założycielski w liczbie od 3 do 7 osób. Następnie składany jest wniosek o rejestrację w Krajowym Rejestrze Sądowym. Związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania

Prawo tworzenia lub wstępowania do związków zawodowych mają:

• pracownicy bez względu na podstawę stosunku pracy
• członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych
• osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej, pod warunkiem, że nie są pracodawcami
• osoby wykonujące pracę nakładczą – w związkach zawodowych działających w zakładzie pracy, z którym nawiązały umowę o pracę
• osoby bezrobotne – na zasadach określonych statutami związków
• osoby skierowane do odbywania służby zastępczej w danym zakładzie
• emeryci lub renciści

Statut związku zawodowego powinien w szczególności zawierać:

1. nazwę związku,
2. siedzibę związku,
3. terytorialny i podmiotowy zakres działania,
4. cele i zadania związku oraz sposoby i formy ich realizacji,
5. zasady nabywania i utraty członkostwa,
6. prawa i obowiązki członków,
7. strukturę organizacyjną związku ze wskazaniem, które z jednostek organizacyjnych związku mają osobowość prawną,
8. sposób reprezentowania związku oraz osoby upoważnione do zaciągania zobowiązań majątkowych w imieniu związku,
9. organy związku, tryb ich wyboru i odwołania, zakres ich kompetencji oraz okres kadencji,
10. źródła finansowania działalności związku oraz sposób ustanawiania składek członkowskich,
11. zasady uchwalania i zmian statutu,
12. sposób rozwiązania związku i likwidacji jego majątku.

Uprawnienia związków zawodowych

Nikt nie może ponosić ujemnych następstw z powodu przynależności do związku zawodowego lub pozostawania poza nim albo wykonywania funkcji związkowej. W szczególności nie może to być warunkiem nawiązania stosunku pracy i pozostawania w zatrudnieniu oraz awansowania pracownika. Ponadto:

• prawo reprezentowania interesów pracowniczych na forum międzynarodowym,
• współuczestnictwo w tworzeniu korzystnych warunków pracy, płacy i wypoczynku,
• prawo tworzenia ogólnokrajowych zrzeszeń (federacji) związków zawodowych,
• opiniowanie założeń i projektów aktów w zakresie objętym zadaniami tego związku,
• opiniowanie dokumentów konsultacyjnych Unii Europejskiej w zakresie zadań objętych zadaniami związków zawodowych,
• występowanie z wnioskami o wydanie lub zmianę ustawy albo innego aktu prawnego w zakresie spraw objętych zadaniami związku zawodowego,
• prowadzenie rokowań zbiorowych,
• zawieranie układów zbiorowych pracy i innych porozumień przewidzianych przepisami prawa pracy
• kontrola nad przestrzeganiem prawa pracy,
• uczestnictwo w nadzorze nad przestrzeganiem przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Likwidacja związku zawodowego

Wykreślenie związku zawodowego z KRS, czyli jego likwidacja, może nastąpić z następujących względów:

• złamania prawa przez związek zawodowy,
• reprezentowania przez związek zawodowy mniej niż 10 pracowników przez okres dłuższy niż 3 miesiące,
• likwidacja zakładu pracy równoznaczna jest z likwidacją związku zawodowego.

Opinie o związkach zawodowych

Zasługi

Związki zawodowe są źródłem reform korzystnych dla pracowników na całym świecie, są też popierane przez wielu ekonomistów i teoretyków ekonomii^{[potrzebne źródło]}. Przez ostatnie 300 lat rozwinęły pewne reformy pracownicze (takie jak 8-godzinny dzień pracy, płaca minimalna, ubezpieczenia od czynności związanych z pracą). Poprzez handel kolektywny po skrócenie dnia pracy, ich działania się różnią. Można wyróżnić np.:

• Zapewnianie członkom korzyści: Wczesne związki zawodowe jak Friendly Societies (Przyjazne Zrzeszenia - związki pomagające ludziom takim jak weterani wojenni) często dawały wiele korzyści jak zapewnienie członkom stałej, legalnej pracy, ubezpieczanie od zaniżania pensji w pracy przez nieobecności spowodowane chorobami i stanami chorobowymi, walka na rzecz emerytów i osób w podeszłym wieku i koszty związane z pogrzebem. W wielu krajach rozwiniętych te funkcje przejął rząd, jednak, w przypadku niewydolności rządowych programów pomocowych (które współcześnie prawie nie istnieją) zapewnienie profesjonalnego treningu pracowników, porad prawnych i szeroko pojęta ochrona członków są wciąż ważnymi profitami członkostwa w związku zawodowym.

• Ochrona pracownicza: Związki zapobiegają wyzyskowi pracowników, zwiększają ich pensje i tym samym zmniejszają nierówności.

• Akcje protestacyjne (protesty, strajki): Związki zawodowe mogą wywołać strajk lub opór przeciwko lokautowi (lokaut z ang. "lockout" - sytuacja gdy firma lub fabryka nie chce zatrudniać więcej pracowników, często z niejasnych lub osobistych powodów, które szkodzą pracownikom) aby osiągnąć poszczególne cele.

• Aktywność polityczna: Związki zawodowe mogą promować prawodawstwo korzystne interesom ich członków lub wszystkich innych pracowników. W tym celu mogą prowadzić kampanie polityczne, przedsięwziąć lobbing polityczny (nacisk na polityczne organy państwa, przede wszystkim na legislatywę czyli prawodawstwo) w celu uzyskania przychylnej dla członków decyzji lub wspierać finansowo pojedynczych kandydatów w rządzie lub partię jako całość na urząd publiczny. W niektórych krajach (np. krajach Skandynawii i na Filipinach) związki zawodowe są zapraszane do uczestnictwa w rządowych rozprawach na temat edukacji lub innych reformach dotyczących rynku pracy.

Krytyka

Polskie związki zawodowe są często krytykowane, szczególnie przez ekonomistów, organizacje pracodawców i przez niezrzeszonych pracowników^{[potrzebne źródło]}. Np. PKPP Lewiatan wylicza następujące problemy jakie według tej organizacji stwarzają w gospodarce związki zawodowe^{[potrzebne źródło]}:

• sugerują, że wzrost płac prowadzi do silnej gospodarki, podczas gdy jest odwrotnie;
• deformują rynek pracy przez podwyższanie płacy minimalnej, co powoduje, ze praca osób niewykwalifikowanych staje się nieopłacalna i rośnie wśród nich bezrobocie;
• nacisk na wcześniejsze emerytury zmniejsza podaż na rynku pracy i w efekcie prowadzi do ubóstwa społeczeństwa i obciążenia systemu emerytalnego;
• wysokie świadczenia społeczne działają demotywująco
• pakiety socjalne utrudniają dostosowanie struktury zatrudnienia do potrzeb firmy, zmniejszają dochody firmy i hamują wzrost wydajności pracy
• zatrzymały się z myśleniem o gospodarce w poprzedniej epoce. Bronią np. sztywnych nieżyciowych przepisów o rozliczaniu czasu pracy
• zamiast budować etos przedsiębiorczości i pracowitości przedstawiają pracodawców jako "krwiopijców".

Sztywne stanowisko związków zawodowych, zwłaszcza w czasie kryzysu, i obrona nabytych przywilejów za wszelką cenę może prowadzić do upadku całego zakładu pracy.

Zobacz też

Informacje w siostrzanych projektach

 Ilustracje i media  w Wikimedia Commons
 Definicje słownikowe  w Wikisłowniku
 Cytaty  w Wikicytatach

• Lista polskich związków zawodowych
• Historia związków zawodowych w Polsce
• Wolności związkowe
• Strajk
• Reprezentacja interesów pracowniczych
• Lokaut

Linki zewnętrzne

• Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 1991 r. Nr 55, poz. 234)

Artykuł uwzględnia stan prawny na 13 stycznia 2010. Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.