Związek zawodowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Związek zawodowyorganizacja społeczna zrzeszająca na zasadzie dobrowolności ludzi pracy najemnej.

Związki zawodowe na świecie[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze związki zawodowe powstały w Wielkiej Brytanii w roku 1824[1].

Podstawowym zadaniem związków zawodowych jest obrona interesów pracowników i działanie na rzecz poprawy ich sytuacji ekonomicznej i społecznej. Związki próbują więc przeciwdziałać zwolnieniom, kontrolują przestrzeganie kodeksu pracy przez pracodawców, zabiegają o wyższe pensje i lepsze warunki pracy dla pracowników. Często prowadzą również działalność samopomocową (np. fundusze strajkowe), edukacyjną (np. kursy przekwalifikowujące) i oświatową (np. kampanie informacyjne o prawach przysługujących pracownikom).

W krajach o silnej tradycji związkowej osiągały one nieraz bardzo duży wpływ na władzę i gospodarkę, prowadząc do maksymalnego wzmocnienia pozycji swojej grupy na rynku pracy kosztem innych. W Wielkiej Brytanii doprowadziło to do praktycznego paraliżu państwa i zapaści gospodarki w latach 70-80[2] – strajki podejmowały nawet związki zawodowe strażaków, co skutkowało mobilizacją wojska do gaszenia pożarów[3], związek zawodowy drukarzy SOGAT cenzurował treść gazety Evening Standard[4][5], zaś wprowadzane przez związki zasady ochrony czasu pracy prowadziły do faktycznej dyskryminacji kobiet[6].

W Stanach Zjednoczonych związki forsowały regulacje ścisłego podziału kompetencji zawodowych — np. murarzom nie wolno było używać kamieni, bo było to zajęcie zarezerwowane dla związku kamieniarzy; elektrykom nie wolno było wymontować deski rozdzielczej urządzeń elektrycznych bo było to zajęcie stolarzy; hydraulik remontujący łazienkę musiał zlecić demontaż kafelków odpowiedniemu specjaliście[7]. W 1941 roku Narodowe Biuro Naprawy Kolei opisywało sytuację, do której doprowadziły kolejowe związki zawodowe:

Każda oddzielna czynność na kolejach, niezależnie od tego jak szczegółowa — na przykład rozmowa przez telefon czy wciśnięcie przełącznika — do tego stopnia stanowi wyłączną własność konkretnej grupy zatrudnionych, że jeśli pracownik należący do innej grupy, spełniając swe zwykłe obowiązki, wykona taką czynność, nie tylko musi otrzymać za to dodatkową dniówkę, ale jednocześnie urlopowani czy bezrobotni członkowie grupy uprawnionej do wykonywania tej czynności muszą otrzymać dniówkę za to, że nie oni wykonali tę czynność

— Narodowe Biuro Naprawy Kolei[8]

W raporcie dla Tymczasowej Komisji ds. Gospodarki Narodowej opisywane są dalsze przykłady działań tego typu: "związek elektryków w Nowym Jorku odmówił instalacji urządzeń elektrycznych produkowanych poza stanem Nowy Jork, o ile nie zostaną rozmontowane i ponownie zmontowane na miejscu. W Houston w stanie Teksas mistrzowie hydraulicy ustalili ze związkiem hydraulików, że członkowie związku będą instalować przygotowane do montażu rury tylko wtedy, kiedy z jednego końca rury odetnie się gwintowaną końcówkę i nagintuje ją na nowo na miejscu". Związki zawodowe podejmowały także szereg działań zwalczających innowacje, które mogłyby – ich zdaniem – prowadzić do wyparcia pracy ludzkiej przez maszynową (nowoczesna forma luddyzmu)[9], na przykład związki zawodowe malarzy zakazywały swoim członkom stosowanie pneumatycznych rozpylaczy do farby[7][10].

Tego typu przywileje związkowe zwiększały koszty usług i odbijały się praktycznie na całej gospodarce — deregulacja np. rynku lotniczego w Stanach Zjednoczonych i Europie doprowadziła do znaczącego spadku cen biletów lotniczych, zwiększenia siatki połączeń i szybkiego rozwoju branży lotniczej oraz pokrewnych (a przy tym powstania nowych miejsc pracy). Równocześnie jednak, zwłaszcza w przemyśle lotniczym, związki zawodowe odegrały istotną rolę w podnoszeniu problemów z bezpieczeństwem samolotów i procedur lotniczych, które w ramach cięcia kosztów były upraszczane lub naginane, często z tragicznymi skutkami[11]. Z podobnymi apelami występowali do polskiego ministra transportu związkowcy PKP miesiąc przed katastrofą kolejową pod Szczekocinami[12].

Związki zawodowe w Polsce[edytuj | edytuj kod]

PRL (1944–1989); stan na 1 VIII 1980[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie wymienione poniżej związki były skupione w Zrzeszeniu Związków Zawodowych w Polsce, którego organem wykonawczym była Centralna Rada Związków Zawodowych.

Po 1989 r.[edytuj | edytuj kod]

W Polsce, zgodnie z ustawą z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych. Jest on niezależny w swojej działalności statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych organizacji, a organy państwowe, samorządu terytorialnego i pracodawcy obowiązani są traktować jednakowo wszystkie związki zawodowe.

Po 1989 roku liczebność i znaczenie związków zawodowych słabnie. Według badań CBOS prawie połowa badanych ocenia, że związki nieskutecznie bronią praw pracowniczych. Średni wiek pracowników w związkach to 44 lata[13].

Założenie i członkostwo[edytuj | edytuj kod]

Związek zawodowy powołuje co najmniej 10 osób, którym prawo nadaje taką możliwość. Zanim zostanie dokonana rejestracja członkowie związku muszą uchwalić statut, wybierany jest także komitet założycielski w liczbie od 3 do 7 osób. Następnie składany jest wniosek o rejestrację w Krajowym Rejestrze Sądowym. Związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania

Prawo tworzenia lub wstępowania do związków zawodowych mają:

Statut związku zawodowego powinien w szczególności zawierać:

  1. nazwę związku,
  2. siedzibę związku,
  3. terytorialny i podmiotowy zakres działania,
  4. cele i zadania związku oraz sposoby i formy ich realizacji,
  5. zasady nabywania i utraty członkostwa,
  6. prawa i obowiązki członków,
  7. strukturę organizacyjną związku ze wskazaniem, które z jednostek organizacyjnych związku mają osobowość prawną,
  8. sposób reprezentowania związku oraz osoby upoważnione do zaciągania zobowiązań majątkowych w imieniu związku,
  9. organy związku, tryb ich wyboru i odwołania, zakres ich kompetencji oraz okres kadencji,
  10. źródła finansowania działalności związku oraz sposób ustanawiania składek członkowskich,
  11. zasady uchwalania i zmian statutu,
  12. sposób rozwiązania związku i likwidacji jego majątku.

Uprawnienia związków zawodowych[edytuj | edytuj kod]

Nikt nie może ponosić ujemnych następstw z powodu przynależności do związku zawodowego lub pozostawania poza nim albo wykonywania funkcji związkowej. W szczególności nie może to być warunkiem nawiązania stosunku pracy i pozostawania w zatrudnieniu oraz awansowania pracownika. Ponadto:

  • prawo reprezentowania interesów pracowniczych na forum międzynarodowym,
  • współuczestnictwo w tworzeniu korzystnych warunków pracy, płacy i wypoczynku,
  • prawo tworzenia ogólnokrajowych zrzeszeń (federacji) związków zawodowych,
  • opiniowanie założeń i projektów aktów w zakresie objętym zadaniami tego związku,
  • opiniowanie dokumentów konsultacyjnych Unii Europejskiej w zakresie zadań objętych zadaniami związków zawodowych,
  • występowanie z wnioskami o wydanie lub zmianę ustawy albo innego aktu prawnego w zakresie spraw objętych zadaniami związku zawodowego,
  • prowadzenie rokowań zbiorowych,
  • zawieranie układów zbiorowych pracy i innych porozumień przewidzianych przepisami prawa pracy
  • kontrola nad przestrzeganiem prawa pracy,
  • uczestnictwo w nadzorze nad przestrzeganiem przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Likwidacja związku zawodowego[edytuj | edytuj kod]

Wykreślenie związku zawodowego z KRS, czyli jego likwidacja, może nastąpić z następujących względów:

  • złamania prawa przez związek zawodowy,
  • reprezentowania przez związek zawodowy mniej niż 10 pracowników przez okres dłuższy niż 3 miesiące,
  • likwidacja zakładu pracy równoznaczna jest z likwidacją związku zawodowego.

Opinie o związkach zawodowych[edytuj | edytuj kod]

Zasługi[edytuj | edytuj kod]

Związki zawodowe są źródłem reform korzystnych dla pracowników na całym świecie, są też popierane przez wielu ekonomistów i teoretyków ekonomii. Przez ostatnie 300 lat rozwinęły pewne reformy pracownicze (takie jak 8-godzinny dzień pracy, płaca minimalna, ubezpieczenia od czynności związanych z pracą). Poprzez handel kolektywny po skrócenie dnia pracy, ich działania się różnią. Można wyróżnić np.:

  • Zapewnianie członkom korzyści: Wczesne związki zawodowe jak Friendly Societies (Przyjazne Zrzeszenia – związki pomagające ludziom takim jak weterani wojenni) często dawały wiele korzyści jak zapewnienie członkom stałej, legalnej pracy, ubezpieczanie od zaniżania pensji w pracy przez nieobecności spowodowane chorobami i stanami chorobowymi, walka na rzecz emerytów i osób w podeszłym wieku i koszty związane z pogrzebem. W wielu krajach rozwiniętych te funkcje przejął rząd, jednak, w przypadku niewydolności rządowych programów pomocowych (które współcześnie prawie nie istnieją) zapewnienie profesjonalnego treningu pracowników, porad prawnych i szeroko pojęta ochrona członków są wciąż ważnymi profitami członkostwa w związku zawodowym.
  • Ochrona pracownicza: Związki zapobiegają wyzyskowi pracowników, zwiększają ich pensje i tym samym zmniejszają nierówności.
  • Akcje protestacyjne (protesty, strajki): Związki zawodowe mogą wywołać strajk lub opór przeciwko lokautowi (lokaut z ang. "lockout" – sytuacja gdy firma lub fabryka nie chce zatrudniać więcej pracowników, często z niejasnych lub osobistych powodów, które szkodzą pracownikom) aby osiągnąć poszczególne cele.
  • Aktywność polityczna: Związki zawodowe mogą promować prawodawstwo korzystne interesom ich członków lub wszystkich innych pracowników. W tym celu mogą prowadzić kampanie polityczne, przedsięwziąć lobbing polityczny (nacisk na polityczne organy państwa, przede wszystkim na legislatywę czyli prawodawstwo) w celu uzyskania przychylnej dla członków decyzji lub wspierać finansowo pojedynczych kandydatów w rządzie lub partię jako całość na urząd publiczny. W niektórych krajach (np. krajach Skandynawii i na Filipinach) związki zawodowe są zapraszane do uczestnictwa w rządowych rozprawach na temat edukacji lub innych reformach dotyczących rynku pracy.[potrzebne źródło]

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Konfederacja Lewiatan wylicza następujące problemy jakie według tej organizacji stwarzają w gospodarce związki zawodowe[14]:

  • sugerują, że wzrost płac prowadzi do silnej gospodarki, podczas gdy jest odwrotnie;
  • deformują rynek pracy przez podwyższanie płacy minimalnej, co powoduje, ze praca osób niewykwalifikowanych staje się nieopłacalna i rośnie wśród nich bezrobocie;
  • nacisk na wcześniejsze emerytury zmniejsza podaż na rynku pracy i w efekcie prowadzi do ubóstwa społeczeństwa i obciążenia systemu emerytalnego;
  • wysokie świadczenia społeczne działają demotywująco
  • pakiety socjalne utrudniają dostosowanie struktury zatrudnienia do potrzeb firmy, zmniejszają dochody firmy i hamują wzrost wydajności pracy
  • zatrzymały się z myśleniem o gospodarce w poprzedniej epoce. Bronią np. sztywnych nieżyciowych przepisów o rozliczaniu czasu pracy
  • zamiast budować etos przedsiębiorczości i pracowitości przedstawiają pracodawców jako "krwiopijców"[14].

Sztywne stanowisko związków zawodowych, zwłaszcza w czasie kryzysu, i obrona nabytych przywilejów za wszelką cenę może prowadzić do upadku całego zakładu pracy[15][16]. Renata Grochal (GW) wskazuje na problemy związane z utrzymaniem wielu organizacji związkowych w dużych spółkach Skarbu Państwa — w KGHM działa ich 15, w Jastrzębskiej Spółce Węglowej – 16, a w Kompanii Węglowej – 170 związków. Szefowie związków w KGHM zarabiają ponad 200 tys. zł rocznie, zaś 46 etatów związkowych kosztuje łącznie 7 mln zł rocznie. Duża liczba związków zawodowych prowadzi również do paraliżu decyzyjnego, ponieważ małe związki mogą w ramach walki o swoje partykularne interesy sparaliżować dowolne negocjacje[17].

Według Witolda Gadomskiego związki zawodowe chronią swoich członków czyli osoby już pracujące, za cenę trudniejszego tworzenia nowych miejsc pracy[18]. Bogdan Lis, współzałożyciel "Solidarności", zauważa, że po 1989 roku związki zawodowe zasilili "ludzie bez ideologii, część patrzyła na związek jak na biznes", co prowadzi do licznych patologii. Wskazuje m.in. na praktyczny brak kadencyjności władz związkowych oraz ich bezkarność nawet w przypadku ewidentnego naruszenia prawa. Janusz Śniadek (przewodniczący NSZZ "Solidarność") oraz szef OPZZ Jan Guz również wskazują na zbyt duży wpływ na proces decyzyjny w przedsiębiorstwach jaki mają rozdrobnione organizacje związkowe[19]. Z kolei podczas ograniczania przywilejów emerytalnych w 200 roku działacze NSZZ "Solidarność" postulowali by dla jej powstrzymania przedsięwziąć wszelkie dostępne środki: "zatrzymać kolej, energetykę, a ciepłownicy niech zakręcą ciepło, musimy sparaliżować kraj, niech to będą działania pozaprawne"[20].

W 2013 kontrowersje wzbudziło postępowanie wielkopolskich oddziałów OPZZ i NSZZ "Solidarność", które przejęły nieodpłatnie kamienicę w Poznaniu i zapowiedziały bezzwłoczne podniesienie czynszów lub odsprzedaż mieszkań po cenach rynkowych[21].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stefan Bratkowski: Po co komu związki zawodowe. 2013.
  2. Witold Gadomski: Żelazna Małgorzata. Gazeta Wyborcza, 2013.
  3. Firefighters strike over pay claim. BBC, 1977.. Opisany tam pożar szpitala St Andrew's w londyńskiej dzielnicy Bow (do którego gaszenia strażacy w końcu przystąpili, wspierając wojsko) zainspirował Anthony Burgessa do napisania powieści 1985 opisującej życie w Wielkiej Brytanii zmonopolizowanej przez związki zawodowe.
  4. Nigel Williams. The right to censor. „Index on Censorship”, 1984. doi:10.1080/03064228408533786. 
  5. Mr. Maurice Macmillan: Newspaper Industry (Industrial Relations). 1983.
  6. Nicola Charles. Trade union censorship. „Women's Studies International Forum”, 1983. 
  7. 7,0 7,1 Henry Hazlitt: Ekonomia w jednej lekcji. Instytut Ludwiga von Misesa, 2012. ISBN 9788363250072.
  8. Inquiry of the Attorney General's Committee on Administrative procedure relating to the National Railroad Adjustment Board. Historical backgroun and growth of machinery set up for the handling of railroad labor disputes, 1888-1940, United States, Attorney General's Committee on Administrative procedure, 1941
  9. W rzeczywistości mechanizacja produkcji spowodowała gwałtowny wzrost ilości miejsc pracy. Np. w USA w 1910 roku w przemyśle samochodowym pracowało 140 tys. osób, w 1920 roku z postępującą mechanizacją liczba miejsc pracy wzrosła do 250 tys., w 1930 – 380 tys., w 1973 – już 941 tys.
  10. Według Corwina Edwardsa, który z ramienia Departamentu Sprawiedliwości zeznawał w 1941 przed Komisją, obowiązujące zasady związkowe "często oznaczają wynajęcie człowieka, który spędza dzień, czytając lub stawiając pasjanse, i nie robi nic poza tym, że na początku i pod koniec dnia wciśnie przełącznik".
  11. David Beaty: Pilot. Naga prawda. WAB, 2013. ISBN 978-837-881-029-2.
  12. Leszek Miętek: Pismo szefa Związku Zawodowego Maszynistów Pana Leszka Miętka z lutego 2012 w sprawie zagrożeń związanych z bezpieczeństwem ruchu kolejowego. Nakolei.pl, 2012.
  13. Śląsk poligonem "Solidarności"? Strajk pokazał, że poparcie jest mniejsze, niż się wydawało. gazeta.pl, 2013.
  14. 14,0 14,1 PKPP Lewiatan o siedmiu grzechach związków zawodowych. Konfederacja Lewiatan, 2008.
  15. Peter Gumbel: Goodyear’s French Nightmare. Time, 2013.
  16. French Workers Who Talk for 3 Hours Don’t Cut It, Titan Says. Bloomberg, 2013.
  17. Renata Grochal: Związki zawodowe? Natychmiast do zmiany!. Gazeta Wyborcz, 2011.
  18. Witold Gadomski: Pracownicy kontra bezrobotni. Gazeta Wyborcza, 2013.
  19. Leszek Kostrzewski; Piotr Miączyński: Co się stało ze związkami?. Gazeta Wyborcza, 2008.
  20. Dominika Wielowieyska: Zapanujmy nad związkowcami. Gazeta Wyborcza, 2008.
  21. "Skoro dostaliśmy kamienicę, to chcemy coś z tego mieć. Nie będziemy wyrzucać ludzi bandyckimi metodami, ale niech nie myślą, że pozwolimy im płacić takie czynsze jak obecnie. Skądś trzeba przecież wziąć pieniądze na remont. Kamienica jest w opłakanym stanie. Nie po to ją odzyskaliśmy, by dokładać do interesu. Nam się to należało, jak psu zupa. Kościół też dostaje wszystko za darmo i nikt nie robi afery. Czy my jesteśmy instytucją charytatywną?", za: "Mogą wykupić mieszkania, ale tylko po cenach rynkowych" – związkowcy do lokatorów. Gazeta.pl, 2013.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Artykuł uwzględnia ograniczony pod względem terytorialnym stan prawny na 13 stycznia 2010. Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.