Akt niepodległości Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Oryginał Aktu niepodległości Litwy
Sygnatariusze aktu
Akt z 16 lutego 1918 roku

Akt niepodległości Litwy (lit. Lietuvos nepriklausomybės aktas) – akt wydany 16 lutego 1918 roku przez litewską Tarybę ogłaszający niepodległość państwa litewskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1917 roku podczas konferencji wileńskiej została wybrana Litewska Rada Narodowa[1]. Spotykała się przy ul. Ostrobramskiej (lit. Aušros Vartų) w budynku będącym siedzibą Litewskiego Stowarzyszenia Nauki[1], jednak z powodu braków opału 16 lutego 1918 roku zebranie przeniesiono do mieszkania na pierwszym piętrze w domu kupca Kazimierza Sztralla, które wynajmował Komitet Centralny Stowarzyszenia na Rzecz Wspierania Ofiar Wojny[1]. W gabinecie przewodniczącego Komitetu Antanasa Smetony Radzie złożonej z 20 osób odczytano Akt niepodległości i zaproszono do jego podpisania[1]. Jako pierwszy podpisał go Jonas Basanavičius, a potem w porządku alfabetycznym pozostali sygnatariusze[1]. Niemcy, którzy okupowali teren Litwy, skonfiskowali cały nakład numeru gazety „Lietuvos aidas”, w którym wydrukowano Akt niepodległości[2].

Po odnalezieniu oryginału w 2017 roku eksperci z Centrum Badań Kryminalistycznych Litewskiej Policji na prośbę profesora Liudasa Mažylisa przeprowadzili analizę charakteru pisma i stwierdzili, że został on spisany przez sygnatariusza Jurgisa Šaulysa[3].

Sygnatariusze[edytuj | edytuj kod]

Wśród sygnatariuszy aktu znalazło się wiele wybitnych postaci litewskiego życia publicznego:

Dom Sztralla w Wilnie, w którym podpisano akt

Tekst[edytuj | edytuj kod]

Akt niepodległości zawiera deklarację Rady, która „jako jedyny przedstawiciel narodu litewskiego, zgodnie z prawem do samostanowienia narodów i zgodnie z konferencją wileńską z 18–23 września 1917 r.” postanowiła ogłosić „niepodległość państwa litewskiego, opartego na demokratycznych zasadach, z Wilnem jako stolicą”[4]. Równocześnie ogłosiła ustanie wszelkich związków łączących Litwę z innymi narodami[4]. W dokumencie zawarto deklarację, że „fundamenty państwa litewskiego i jego stosunki z innymi krajami” określi wybrane w demokratycznych i powszechnych wyborach „Zgromadzenie Konstytucyjne”[4]. W ostatnim zdaniu Rada zawarła wezwanie „do uznania niezależnego państwa litewskiego”[4].

Dokument[edytuj | edytuj kod]

Sygnatariusze podpisali dwa dokumenty: oryginał i kopię[5]. Akt niepodległości, który do 1940 roku przechowywano w archiwum prezydenckim w Kownie[6], po II wojnie światowej uważano za zaginiony[7]. Był to dokument napisany na maszynie i zawierający podpisy sygnatariuszy, znany historykom z faksymile wykonanego w latach 30. XX wieku[4][a]. Uważano, że oryginał został zdeponowany u Basanavičiusa, ale nie był znany, bo nigdy nie został zaprezentowany publicznie[8]. W lutym 2017 roku koncern MG Baltic wyznaczył nagrodę 1 miliona euro dla znalazcy (znalazców) podpisanego przez sygnatariuszy dokumentu[9].

Profesor Liudas Mažylis z Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie w archiwum dyplomatycznym niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie 29 marca 2017 roku odnalazł spisany ręcznie w języku litewskim Akt niepodległości[10]. Umieszczono go wraz z wersją w języku niemieckim w teczce „Przyszłość prowincji bałtyckich: Litwa”[9]. Dokument był złożony „na czworo”, co sugeruje, że został do Niemiec wysłany pocztą[7].

Z okazji obchodów 100-lecia odzyskania niepodległości przez Litwę od lutego do listopada 2018 roku akt był prezentowany w Wilnie w Domu Sygnatariuszy, w pokoju, w którym został podpisany[11]. Na wystawie „W drodze do niepodległości litewskiej państwowości: 1863–1918” umieszczono go w specjalnej kuloodpornej gablocie[11], która zapewniała mu równocześnie odpowiedni mikroklimat[12]. Dokument został wypożyczony Litwie na okres pięciu lat[13].

Ustalono, że 16 lutego 1918 roku jeden z sygnatariuszy Jurgis Šaulys po podpisaniu wręczył go Eckartowi von Boninowi – niemieckiemu dyplomacie, a ten przekazał go do niemieckiego MSZ, gdzie dokument był przechowywany[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. zobacz ilustrację obok (Akt z 16 lutego 1918 roku)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e 100 lat państwowości Litwy (pol.). vilnius-tourism.lt. [dostęp 2018-12-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  2. Tomasz Otocki. Dzień był mglisty i pochmurny. 99 lat temu uchwalono niepodległość Litwy – Przegląd Bałtycki. „Przegląd Bałtycki”, 2017-02-16 (pol.). [dostęp 2018-11-15]. 
  3. Eksperci ustalili, kto spisał Akt niepodległości Litwy (pol.). 2017-12-22. [dostęp 2018-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  4. a b c d e Tomas Baranauskas: Act of Independence of Lithuania, 1918 (ang. • niem.). viduramziu.istorija.net. [dostęp 2018-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  5. Česlovas Iškauskas: Č. Iškauskas. 1949 m. Deklaracija – dar vienas nepriklausomybės šauklys (lit.). alkas.lt, 2014-02-23. [dostęp 2018-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  6. Efektowne stulecie odzyskania niepodległości. Nie w Polsce, na Litwie. „Więź” (pol.). [dostęp 2018-11-15]. 
  7. a b Odnaleziono oryginał Aktu niepodległości Litwy (pol.). wilnoteka.lt. [dostęp 2018-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  8. Be Vasario 16-osios nebūtų ir vasario 25-osios (lit.). simkunas.blogas.lt, 2007-03-11. [dostęp 2018-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  9. a b Honorata Adamowicz. Po 100 latach odnaleziono oryginał Aktu niepodległości Litwy. „Kurier Wileński”, 2017-03-31 (ang.). [dostęp 2018-11-15]. 
  10. a b Na Litwę przywieziono z Niemiec oryginał Aktu niepodległości z 1918 r.. „dzieje.pl” (pol.). [dostęp 2018-11-15]. 
  11. a b Oryginał Aktu Niepodległości z 1918 roku – każdy może go obejrzeć – Wiadomości Znad Wilii. „Wiadomości Znad Wilii” (pol.). [dostęp 2018-11-15]. 
  12. Akt niepodległości Litwy powraca do ojczyzny (pol.). 2018-01-16. [dostęp 2018-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].
  13. Akt niepodległości Litwy – do 15 listopada w Domu Sygnatariuszy (pol.). wilnoteka.lt, 2018-10-23. [dostęp 2018-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-07)].