Jonas Basanavičius

Jonas Basanavičius

Data i miejsce urodzenia	23 listopada 1851 Oszkobole
Data i miejsce śmierci	16 lutego 1927 Wilno
Zawód, zajęcie	lekarz

Jonas Basanavičius (pol. Jan Basanowicz; ur. 23 listopada 1851 w Oszkobolach, zm. 16 lutego 1927 w Wilnie) – litewski lekarz, pisarz, krytyk literacki, działacz społeczny; w 1883 wydał w Tylży pierwszy numer miesięcznika „Aušra” (1883–1886).

Życiorys

Jonas Basanavičius urodził się we wsi Oszkobole w guberni augustowskiej, w Królestwie Polskim. Uczęszczał do szkoły wiejskiej. Po ukończeniu (ze srebrnym medalem) Gimnazjum w Mariampolu (1873), studiował filologię rosyjską na Wydziale Historyczno-Filologicznym, a po roku przeszedł na medycynę na Uniwersytecie Moskiewskim. Studia ukończył w 1879. Ponieważ nie mógł znaleźć pracy na Litwie, wyjechał w 1880 do Bułgarii, potem w 1882 do Pragi, gdzie kontynuował studia medyczne. W 1883 przeniósł się do Prus Wschodnich, gdzie wśród Litwinów Pruskich rozpoczął pracę odrodzeniową wydając pismo ludowe „Aušra”, organizując towarzystwo „Miłośników Litwy”. Wiosną 1883 opublikował na łamach wychodzącego w Petersburgu pisma „Nowoje wriemia” parę artykułów pod wspólnym tytułem Pa powodu polskich radostiej. Obciążył Polskę i Kościół katolicki winą za dawne i obecne niepowodzenia litewskie, a za potencjalnego sojusznika uznał Rosję. Zdaniem zwolenników autora, artykuły zwracały się przeciwko Polakom, lecz także przeciwko rosyjskiej polityce w Litwie. Zdaniem pism polskich: Czasu, Dziennika Poznańskiego, Gazety Narodowej, Przeglądu Katolickiego, były atakiem na polskość. Dodać należy, że samo pismo „Nowoje wriemia” założył w 1868 Adam Honory Kirkor, ale po 1870, zmieniwszy redaktora i właściciela, stało się wobec Polski wrogie. W 1884 przeniósł się znów do Bułgarii, gdzie w 1891 uzyskał obywatelstwo tego kraju. Był stale zaangażowany w sprawę odrodzenia Litwy. W 1904 powrócił na Litwę. W 1905 był organizatorem Wielkiego Sejmu Litewskiego w Wilnie (4 i 5 grudnia 1905). Podkreślał prawo Litwinów do życia, jakie mają inne narody, oraz do samodzielnego kształtowania swojego jutra. Zachęcał do pielęgnowania mowy litewskiej. Aušra pisała, że naród żyje dopóty, dopóki żywy jest jego język. W pierwszym numerze pisma ogłosił łacińskie motto: Homines historiarum ignorari sunt pueri (Ludzie nie znający historii pozostają dziećmi). W 1907 założył Towarzystwo Naukowe Litewskie, któremu przewodniczył do chwili śmierci.

Basanavičius zmienił pisownię litewską: na łamach wydawanego przez siebie pisma, idąc za przykładem Jonasa Juški, zastąpił polskie sz i cz czeskimi š i č.

Był jednym z sygnatariuszy aktu niepodległości Litwy z 1918. Zamieszkał na stałe w Wilnie.

Zmarł w szpitalu w Wilnie na zapalenie płuc. Mimo braku w tym czasie stosunków dyplomatycznych między Litwą i Polską i blokady bezpośrednich połączeń komunikacyjnych z Polską, dzień pogrzebu Basanavičiusa był okazją do oficjalnej wizyty w Wilnie delegacji władz państwa litewskiego oraz jej spotkań z miejscowymi Litwinami. Nabożeństwo żałobne odbyło się 21 lutego 1927 w Bazylice Katedralnej w Wilnie, a pogrzeb na cmentarzu Na Rossie.

Bibliografia

• PiotrP. Łossowski PiotrP., Po tej i tamtej stronie Niemna, Warszawa: Czytelnik, 1985, ISBN 83-07-01289-9, OCLC 830182033 . Brak numerów stron w książce
• PiotrP. Łossowski PiotrP., Polska - Litwa: ostatnie sto lat, Warszawa: Oskar, 1991, ISBN 83-85239-06-5, OCLC 830057524 . Brak numerów stron w książce

Linki zewnętrzne

• MartaM. Mackiewicz MartaM., Obraz litewskiego odrodzenia narodowego w publicystyce „Auszry” w latach 1883−1886 [online] [dostęp 2018-01-14] .
• Jonas Basanavičius – publikacje w bibliotece Polona (lit.)