Metrum anapestyczne
Metrum anapestyczne – wzorzec metryczny w wersyfikacji iloczasowej lub sylabotonicznej, w którym mocne (odpowiednio długie lub akcentowane) są wszystkie co trzecie sylaby schematu[1]. W praktyce w wierszu sylabotonicznym występuje często dodatkowy, pozametryczny akcent na sylabie pierwszej. W wierszu polskim w anapestach występuje często hiperkataleksa, czyli dodatkowa sylaba nieakcentowana. W wersyfikacji polskiej występują różne formaty wierszy anapestycznych:
- dwustopowiec anapestyczny akatalektyczny: ssSssS
- dwustopowiec anapestyczny hiperkatalektyczny: ssSssS(s)
- trójstopowiec anapestyczny akatalektyczny: ssSssSssS
- trójstopowiec anapestyczny hiperkatalektyczny: ssSssSssS(s)
- czterostopowiec anapestyczny akatalektyczny: ssSssSssSssS
- czterostopowiec anapestyczny hiperkatalektyczny: ssSssSssSssS(s)
- czterostopowiec anapestyczny wyraźnie dwudzielny[2] hiperkatalektyczny i w średniówce i w klauzuli: ssSssS(s)//ssSssS(s).
Jak już wspomniano, w polskich anapestach pierwsza stopa często bywa zastępowana amfimakrem (SsS)[3]:
- SsSssSssSssS(s)
Obecność anapestów w wersyfikacji polskiej kwestionowali niektórzy badacze jak Kazimierz Budzyk[4] Metrum anapestyczne wprowadził do literatury polskiej Adam Mickiewicz[5]. Anapestyczna jest strofa mickiewiczowska: 14(7a+7a)/10b/14(7a+7a)/10b. Trójstopowego anapestu użył Juliusz Słowacki w wierszu Na sprowadzenie prochów Napoleona[6]:
- I wydarto go z ziemi — popiołem,
- I wydarto go wierzbie płaczącej,
- Gdzie sam leżał ze sławy aniołem,
- Gdzie był sam, nie w purpurze błyszczącej,
- Ale płaszczem żołnierskim spowity,
- A na mieczu jak na krzyżu rozbity.
Tej samej miary użył w rapsodzie Bolesław Śmiały Stanisław Wyspiański[7]:
- A że proch mój złożono w Ossjaku,
- gdzie w kamieniu kuł snycerz grobowiec,
- na nim konia, że na tym rumaku
- ja powrócę, tułaczy wędrowiec,
- znów na czele rycernych orszaku;
- gdym na błędny zestąpił manowiec,
- kiedyś wrócę, duchem wyzwolony,
- praw się mojej dopomnieć korony.
Cyprian Kamil Norwid anapestem skomponował wiersz Moja piosnka:
- Źle, źle zawsze i wszędzie
- Ta nić czarna się przędzie:
- Ona za mną, przede mną i przy mnie,
- Ona w każdym oddechu,
- Ona w każdym uśmiechu,
- Ona we łzie, w modlitwie i w hymnie...
Norwid zastosował sześciowersowy wariant strofy mickiewiczowskiej: 7a/7a/10b/7c/7c/10b.
- Nie rozerwę, bo silna,
- Może święta, choć mylna,
- Może nie chcę rozerwać tej wstążki;
- Ale wszędzie – o! wszędzie,
- Gdzie ja będę, ta będzie:
- Tu w otwarte zakłada się książki,
Dwudzielnego czterostopowca anapestycznego Kazimierz Przerwa-Tetmajer użył w wierszu Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym):
- Cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody w kotlinie,
- lekko z wiatrem pląsajmy po przestworów głębinie...
- Okręcajmy się wstęgą naokoło księżyca,
- co nam ciała przezrocze tęczą blasków nasyca,
- i wchłaniajmy potoków szmer, co toną w jeziorze,
- i limb szumy powiewne, i w smrekowym szept borze,
- pijmy kwiatów woń rzeźwą, co na zboczach gór kwitną,
- dźwięczne, barwne i wonne, w głąb wzlatujmy błękitną.
Tego samego wzorca Bolesław Leśmian użył w utworze Dąb. Po anapest chętnie sięgał Bruno Jasieński:
- Zmarnowałem podeszwy w całodziennych spieszeniach,
- Teraz jestem słoneczny, siebiepewny i rad.
- Idę młody, genialny, trzymam ręce w kieszeniach,
- Stawiam kroki milowe, zamaszyste, jak świat.
Z anapestem eksperymentował, jako autor wierszy Ranyjulek i Zadymka Julian Tuwim. Omawiany wzorzec wykorzystywał też Lucjan Szenwald Czystych, akatalektycznych anapestów w przekładach z antycznej greckiej dramaturgii Ajschylosa używał Stefan Srebrny[8]. Srebrny stosował anapestyczne tetrapodie akatalektyczne (ssSssSssSssS).
Wzorzec anapestyczny jest najbardziej typowy dla wersyfikacji angielskiej, z której przybył do literatury polskiej. William Cowper użył trójstopowego anapestu w wierszu The solitude of Alexander Selkirk[9]:
- I am monarch of all I survey;
- My right there is none to dispute;
- From the centre all round to the sea
- I am lord of the fowl and the brute.
- O Solitude! where are the charms
- That sages have seen in thy face?
- Better dwell in the midst of alarms,
- Than reign in this horrible place.
George Gordon Byron napisał anapestem wiersz o zagładzie hufców Sennacheryba[10].
- The Assyrian came down like the wolf on the fold,
- And his cohorts were gleaming in purple and gold;
- And the sheen of their spears was like stars on the sea,
- When the blue wave rolls nightly on deep Galilee.
- (The Destruction of Sennacherib)
Robert Browning zastosował pięciostopowe metrum anapestyczne w wierszu Saul:
- Said Abner, “At last thou art come! Ere I tell, ere thou speak,—
- Kiss my cheek, wish me well!” Then I wished it, and did kiss his cheek:
- And he, “Since the king, O my friend, for thy countenance sent,
- Nor drunken nor eaten have we; nor, until from his tent
- Thou return with the joyful assurance the king liveth yet,
- Shall our lip with the honey be brightened, the water be wet.
W twórczości Browninga anapestyczny jest również programowy wiersz Przedsmak.
- For the journey is done and the summit attained,
- And the barriers fall,
- Though a battle's to fight ere the guerdon be gained,
- The reward of it all.
- (Prospice)
Największym anapestycznym osiągnięciem Browninga jest wiersz How they brought the good news form Ghent to Aix (Jak to oni ważną wieść przynieśli z Gandawy do Akwizgranu):
- Not a word to each other; we kept the great pace
- Neck by neck, stride by stride, never changing our place;
- I turn’d in my saddle and made its girths tight,
- Then shorten’d each stirrup, and set the pique right,
- Rebuckled the cheek-strap, chain’d slacker the bit,
- Nor gallop’d less steadily Roland a whit.
Browning raz jeszcze sięgnął po anapest w wierszu Summum bonum, stosując przy okazji bogatą aliterację:
- All the breath and the bloom of the year in the bag of one bee
Prerafaelita Algernon Charles Swinburne zastosował anapestyczny pięciostopowiec w jednym z chórów dramatu Atalanta w Kalidonie:
- The sweetness of spring in thine hair, and the light in thine eyes.
- The light of the spring in thine eyes, and the sound in thine ears;
- Yet thine heart shall wax heavy with sighs and thine eyelids with tears.
- Wilt thou cover thine hair with gold, and with silver thy feet?
- Hast thou taken the purple to fold thee, and made thy mouth sweet?
- Behold, when thy face is made bare, he that loved thee shall hate;
- Thy face shall be no more fair at the fall of thy fate.
- For thy life shall fall as a leaf and be shed as the rain;
- And the veil of thine head shall be grief: and the crown shall be pain.
Anapestem Lewis Carroll napisał poemat The hunting of the Snark:
- "Just the place for a Snark!" the Bellman cried,
- As he landed his crew with care;
- Supporting each man on the top of the tide
- By a finger entwined in his hair.
- "Just the place for a Snark! I have said it twice:
- That alone should encourage the crew.
- Just the place for a Snark! I have said it thrice:
- What I tell you three times is true."
Metrum anapestycznym są pisane limeryki:
- There was a Young Person of Smyrna,
- Whose Grandmother threatened to burn her;
- But she seized on the cat,
- And said, 'Granny, burn that!
- You incongruous Old Woman of Smyrna!
- Edward Lear, There was a Young Person of Smyrna
Cechą charakterystyczną angielskich anapestów jest częsty brak pierwszej, nieakcentowanej sylaby wzorca. Mówi się wtedy o wersie akefalicznym. Rosyjski poeta Wasilij Żukowski użył anapestu w przekładzie ballady Walter Scott The eve of St. John[11]:
- До рассвета поднявшись, коня оседлал
- Знаменитый Смальгольмский барон;
- И без отдыха гнал, меж утесов и скал,
- Он коня, торопясь в Бротерстон.
- Не с могучим Боклю совокупно спешил
- На военное дело барон;
- Не в кровавом бою переведаться мнил
- За Шотландию с Англией он;
Strofy Żukowskiego modelowo realizują metrum:
- ssSssSssSssS
- ssSssSssS
- ssSssSssSssS
- ssSssSssS
Anapestu używał też Andriej Bieły:
- Снеговая блистает роса:
- Налила серебра на луга;
- Жемчугами дрожат берега;
- В светлоглазых алмазах роса.
- Мы с тобой — над волной голубой,
- Над волной — берегов перебой;
- И червонное солнца кольцо:
- И — твоё огневое лицо.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Aleksandra Okopień-Sławińska, Anapest, [w:] Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 2002.
- ↑ Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 101-101.
- ↑ Wiktor J. Darasz, Z mickiewiczowskich tradycji wersyfikacji polskiej: anapest, Język Polski, 5/1998, s. 367.
- ↑ Jerzy Woronczak, W sprawie polskiego sylabotonizmu, Pamiętnik Literacki, 3/1955, s. 159-170.
- ↑ Lucylla Pszczołowska, Wiersz polski. Zarys historyczny, Wrocław 1997, s. 211.
- ↑ Porównaj: Maria Grzędzielska, Recepcja form wierszowych Słowackiego w XIX w. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne 13/1958, s. 220; Ewa Miodońska-Brookes, Adam Kulawik, Marian Tarara, Zarys poetyki, Warszawa 1980, s. 488
- ↑ Ewa Miodońska-Brookes, Adam Kulawik, Marian Tarara, Zarys poetyki, o.c., s. 489.
- ↑ Wiktor J. Darasz, Z mickiewiczowskich tradycji wersyfikacji polskiej: anapest, o.c., s. 369.
- ↑ Joseph Berg Esenwein, Mary Eleanor Roberts, The art of versification. Revised edition, Springfield 1921, s. 51.
- ↑ Joseph Berg Esenwein, Mary Eleanor Roberts, The art of versification, o.c., tamże.
- ↑ Adam Ważyk, Mickiewicz i wersyfikacja narodowa, Warszawa 1951, s. 103.