Bolesław Leśmian

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bolesław Leśmian
Leśmian.png
Imiona i nazwisko Bolesław Leśmian
Data i miejsce urodzenia 22 stycznia 1877
Warszawa
Data i miejsce śmierci 5 listopada 1937
Warszawa
Dziedzina sztuki Poezja

Bolesław Leśmian, dawniej Bolesław Lesman (ur. 22 stycznia 1877[1] w Warszawie, zm. 5 listopada 1937 tamże) – polski poeta pochodzenia żydowskiego, czołowy przedstawiciel literatury międzywojnia.

Uznany za najbardziej nowatorską, najoryginalniejszą i najbardziej skrajną indywidualność twórczą literatury polskiej XX wieku[2][3][4], u której pośmiertnie dopatrywano się poetyckiego geniuszu[3]; za życia zaś określano epigonem Młodej Polski[4]. Twórca nowego typu ballady. Od jego nazwiska pochodzi termin określający specyficzną grupę neologizmówleśmianizmy. Autor baśni pisanych prozą oraz erotyków (m.in. W malinowym chruśniaku) silnie nacechowanych egzystencjalizmem oraz filozofią Henriego Bergsona.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Nagrobek Bolesława Leśmiana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 14 maja 2008

Bolesław Lesman urodził się w Warszawie w zasymilowanej rodzinie inteligencji żydowskiej. Data urodzin poety jest tematem sporów. Za oficjalną uważa się 22 stycznia 1877, widniejącą w (sporządzonym po dziesięciu latach od narodzin) odpisie metryki urodzenia. Lesman podaje w jednym ze swoich listów rok 1878, natomiast rok 1879 widnieje na jego płycie nagrobnej.

Ojciec poety, Izaak Lesman, urodzony 4 grudnia 1847 w Warszawie, wywodził się z rodziny księgarskiej i również w dorosłym życiu wykonywał ten zawód; był synem Bernarda Lesmana i wnukiem Antoniego Eisenbauma. Matka, Emma (Estera) z domu Sunderland, urodzona 11 marca 1852 w Warszawie, pochodziła z rodziny prawniczej. Lesmanowie mieli trójkę dzieci: Bolesława, Kazimierza i Aleksandrę.

Emma Lesmanowa zmarła na gruźlicę 1 sierpnia 1887 i spoczęła na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie[5]. 12 stycznia 1887 Izaak Lesman zmienił wyznanie na rzymskokatolickie, przyjął chrzest i zmienił imię na Józef. Świadkami przyjęcia chrztu byli: Maurycy Nowicki i Teofil Nowaczyński. Drugą żoną Lesmana została Halina Dobrowolska.

Bolesław Lesman młodość spędził na Ukrainie, w Kijowie. Tam ukończył prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza.

Od 1901 przebywał w Warszawie. Następnie udał się w podróż najpierw do Niemiec, a potem do Francji.

Pierwszą miłością Leśmiana była spokrewniona z nim malarka Celina Sunderland. W Paryżu poznał i wkrótce poślubił inną malarkę – Zofię Chylińską. W późniejszych latach emocjonalnie związany był z Dorą Lebenthal, dla której napisał cykl erotyków W malinowym chruśniaku. Znalazł się w kręgu modernizmu i poprzez swojego znajomego, Zenona Przesmyckiego, rozpoczął współpracę z pismem „Chimera”. Od 1911 współtworzył Teatr Artystyczny w Warszawie. W latach 1912-1914 przebywał we Francji.

Po I wojnie światowej, jesienią 1918, przeniósł się do Hrubieszowa, gdzie pracował jako rejent, a następnie – w 1922 – do Zamościa, gdzie miał notariat. W 1929 r. zastępca Leśmiana, pozorując włamanie, skradł 20 tysięcy złotych i uciekł. Leśmian, jako odpowiedzialny za pracownika, zobowiązany był zwrócić całą sumę, a dodatkowo zaległe podatki. Żona ofiarowała na ten cel swój diadem, lecz Leśmian wrócił od jubilera z Warszawy bez pieniędzy, co spowodowało wyprowadzkę żony do Łomży.

W roku 1933 został członkiem Polskiej Akademii Literatury. W 1935 przeniósł się wraz z rodziną (żoną i dwiema córkami) do Warszawy.

Zmarł 5 listopada 1937 w Warszawie[6]. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w grobie siostry Aleksandry, zmarłej 20 czerwca 1921 w wieku 34 lat.

Leśmian był niski, miał około 155 cm wzrostu[7].

Jego stryjecznym bratem był Jan Brzechwa, a siostrzeńcem Antoni Lange, któremu zawdzięcza spolszczoną formę swojego nazwiska (inne źródła podają Franca Fiszera).

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Autograf Leśmiana w tomiku "Łąka"

Choć życie Leśmiana przypada na XX-lecie międzywojenne, jego twórczość ucieka od wpływu historii, realizuje się raczej w wymiarach filozoficzno-metafizycznym i psychologicznym. Czerpał z twórczości baroku, romantyzmu, Młodej Polski. Wpływy romantyczne to przede wszystkim wszystko to, co mistyczne, duchowe, paranormalne; co głęboko powiązane z Naturą oraz Bogiem. Czerpał z dramatu romantycznego, stosował ironię, paradoksy, odświeżał i unowocześniał balladę.

W swej poezji wskrzesił świat fantastyczny; w tej ucieczce od rzeczywistości można doszukać się buntu szczególnie względem nudnego, stereotypowego mieszczaństwa. Jako pasjonat Nietzschego, Leśmian czuł niechęć do ludzi biernych, przeciętnych. Ideałem dlań był wolny i niezależny człowiek renesansu.

Często odwoływał się także do symbolizmu. Użycie symboli przywoływało często idee filozoficzne, przez co poezja Leśmiana uważana jest za poezję filozoficzną, szczególnie osadzona w filozofii Henriego Bergsona.

Niedoceniony przez epokę, odsunął się od społeczeństwa, a nawet stał się wobec niego agresywny. Jego frustracja odbijała się w niechęci do spraw zwykłych, codziennych, szarych. Uciekał więc w świat poezji, co zaowocowało serią Oddaleńcy. W wierszach tych podmiot zbiorowy staje się jakby głosem wszystkich rozgoryczonych ludzi, którzy przez swoją indywidualność, inność, wrażliwość, nie mogą się dostosować do jałowego mieszczańskiego życia.

Leśmian nie poprzestaje jednak na totalnej negacji – pokazuje też pewien ideał człowieka nazywanego człowiekiem pierwotnym. Człowiek prymitywny zaś posiadał – tak pożądane przez Leśmiana – cechy twórcze. Jego przemyślenia i życie determinowane były bezpośrednio przez żywioły i metafizykę. Jako głęboko związany z naturą intuicyjnie wsłuchiwał się w swoje wewnętrzne "ja". W tej koncepcji powracają idee Bergsona, a także Giambattisty Vico.

Sen u Leśmiana jest jednym ze sposobów istnienia świata poetyckiego i sposobem na jego organizację, to forma kontaktu podmiotu lirycznego ze światem.

Problem Boga to dla Leśmiana próba oparcia swej wiary o któryś z wierzchołków trójkąta filozoficznego: Natura-Bóg-Człowiek. Można w twórczości Leśmiana wyróżnić dwie ścieżki: antropologiczną z problemem mitu religijnego i egzystencjalną. Ta pierwsza to szukanie podobieństwa między Bogiem i człowiekiem. Na ścieżce egzystencjalnej rozpatrywał skrzyżowanie antropologii z teizmem, przeciwstawiał życie ziemskie metafizyce. Bóg nie był już przedłużeniem człowieka, ale znajdował się w opozycji do niego, stosunki między nimi były pełne tragizmu i niepewności. Boskimi cechami obdarzył poeta Naturę – wszechpotężna, wszechwładna, wszechwieczna. Ujęcia panteistyczne są obecne w większości utworów traktujących o przyrodzie.

Poezję Leśmiana można śmiało nazwać poezją wezwania do miłości. Poeta spiera się z Bogiem, porusza kwestie egzystencjalne, by w końcu opowiedzieć się po stronie miłości i erotyki.

Leśmianowska metafizyka wiązała się z ludowością – i to właśnie w niej realizują się światopoglądowe kwestie powrotu do natury i pierwotności. Stanowi studium archetypu natury ludzkiej. Dla poety stworzenie pierwotnego, ludowego mikrokosmosu stało się próbą przedstawienia rozważań na temat stosunku natury i człowieka, jednostki i zbiorowości, sztuki i metafizyki.

Jego wiersze były melodyjne, a Leśmian przestrzegał surowych zasad konstrukcji sylabotonicznej.

Bolesław Leśmian jest twórcą wielu neologizmów[8].

Twórczość w języku rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

W młodości Leśmian opublikował wiersze po rosyjsku[9]. Ryszard Matuszewski pisze:

"Już w latach 1906-1907 napisał <Leśmian> na przykład dwa cykle wierszy w języku rosyjskim, ogłaszając je w czołowych czasopismach rosyjskich symbolistów - Zołotoje Runo i Wjesy. ... Natomiast w 1905 w Paryżu zaprzyjaźnił się z Konstantym Balmontem, a poprzez niego z dużą paryską kolonią artystów Rosjan (D. Mereżkowski, Z. Gippius, A. Biełyj), ... rosyjskie wiersze Leśmiana zadziwiają nie tylko perfekcją językową, ale także i tym, że wykazują indywidualne cechy Leśmianowskiej poetyki w nie mniejszym stopniu niż pisane w owym czasie wiersze w języku polskim"[10].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Leśmian w piosenkach[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Data oficjalna według odpisu z metryki i aktu chrztu (sporządzonego 10 lat po narodzinach poety). [Zob. Piotr Łopuszański, Leśmian, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2000, ISBN 83-7023-810-6]. Sam poeta podawał często rok 1878, natomiast na płycie nagrobnej widnieje data 1879.
  2. Jacek Kopciński, Przeszłość to dziś: literatura, język, kultura: III klasa liceum i technikum, Stentor, Warszawa 2004, s. 68, ISBN 83-89315-25-4.
  3. 3,0 3,1 Włodzimierz Bolecki, Wstęp [w:] B. Leśmian, Zwiedzam wszechświat, Warszawa 2001, s. 5-6.
  4. 4,0 4,1 Jerzy Kwiatkowski, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2000, s. 150.
  5. Grób Emmy Lesman w bazie danych nagrobków cmentarzy żydowskich w Polsce, Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce, jewish.org.pl [dostęp: 16 czerwca 2015].
  6. Zgon Bolesława Leśmiana. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 254 z 7 listopada 1937. 
  7. Piotr Łopuszański, Zofia i Bolesław Leśmianowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005, s. 37, ISBN 83-08-03659-7.
  8. Zob: Wojciech Dutka, Beata Gajewska, Anna Willman, Słownik ortograficzny z zasadami gramatyki, wyd. dowolne. Oraz: Leśmianizmy.
  9. Zob. m.in. Bolesław Leśmian, Pochmiel księżycowy (wiersze rosyjskie), w pol. wersji Jerzego Ficowskiego, Czytelnik, Warszawa 1987, ISBN 83-07-01674-6. Tyt. oryg.: Łunnoje pochmielje.
  10. Ryszard Matuszewski, Wstęp [do:] Bolesław Leśmian, Wybór poezji, wybrał i wstępem opatrzył R. Matuszewski, PIW, Warszawa 1987, ISBN 83-06-01572-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]