Christian Mentzel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Christian Mentzel (Menzel[1][2], ur. 15 czerwca 1622 w Fürstenwalde/Spree, zm. 27 stycznia 1701 w Berlinie) – niemiecki lekarz, botanik, orientalista i protosinolog.

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Był synem burmistrza Fürstenwalde/Spree. Edukację rozpoczął w 1630 w gimnazjum w Joachimsthal (Joachimsthalsches Gymnasium) i kontynuował ją w berlińskim gimnazjum Zum Grauen Kloster. Studiował medycynę i nauki przyrodnicze najpierw na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą, potem w Królewcu. Od 1648 uczył botaniki i anatomii w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku. Wiele podróżował – odwiedził m.in.: Litwę, Danię, Holandię, Francję, Hiszpanię, Portugalię oraz Włochy. W 1654 roku w Padwie uzyskał tytuł doktora medycyny i w tym samym roku wrócił do Berlina, gdzie rozpoczął praktykę lekarską. Ożenił się z Anną Evą Falkenhagen, z którą miał czterech synów i jedną córkę. W 1660 roku przeniósł się do Królewca, gdzie został powołany na stanowisko radcy i nadwornego medyka elektora Fryderyka Wilhelma. Po śmierci elektora Mentzel podał się do dymisji, która została przyjęta wraz z przyznaniem mu dożywotniej renty. W 1675 roku Menzel został członkiem Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina (Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina)[1].

Prace botaniczne[edytuj | edytuj kod]

Mentzel przebywając w Gdańsku prowadził liczne wycieczki botaniczne dla uczącej się młodzieży. Ich efektem było opublikowanie przyczynku do flory okolic Gdańska „Centuria plantarum” (1650), stanowiący uzupełnienie do opracowania Mikołaja Oelhafa z 1643. Praca Mentzla zawiera wykaz 100 roślin jawno- i skrytopłciowych z okolic Gdańska, które Oelhaf w swojej pracy pominął, uporządkowanych alfabetycznie według systemu Gasparda Bauhina, z synonimami i stanowiskami. Według Klinggraeffa (1854)[3], po odjęciu gatunków podanych przez Mentzla niepoprawnie, opracowanie to wzbogaciło florę pruską o 65 gatunków roślin jawnopłciowych i 14 gatunków skrytopłciowych, dotąd nie podawanych z Prus Królewskich, m.in. odkryte przez niego, nowe dla regionu rośliny to: orlik pospolity, wyżpin jagodowy, goryczuszka gorzkawa, obuwik pospolity, listera sercowata, gruszycznik jednokwiatowy i przewiercień długolistny. W czasach Gottfrieda Reygera publikacja „Centuria plantarum” Mentzla była już bardzo rzadka i dlatego Reyger umieścił jej reprint w części drugiej swojego dzieła „Tentamen florae Gedanensis…” (1764–1766)[1].

Z gdańskiego okresu życia Mentzla pochodzi także katalog roślin spontanicznie rosnących w okolicy Gdańska, wydany w 1658 roku. Jednak najważniejszą pracą botaniczną, która przyniosła Mentzlowi międzynarodowe uznanie, był wielojęzyczny słownik nazw roślin „Index nominum plantarum multilinguis…” (1682). Dodatek „Pugillus plantarum rariorum tum hortensium, tum italicarum et tyrolensium, quasi in ipsis alpibus, inque apennino monte legit” zawiera także dane florystyczne. Mentzel jako pierwszy podjął próbę stworzenia podstaw geografii botanicznej, np. notując stopnie geograficzne do wyznaczenia granic krain florystycznych na świecie.

Prace sinologiczne[edytuj | edytuj kod]

Po tym jak został doradcą i nadwornym medykiem elektora Fryderyka Wilhelma, na dworze zyskał dostęp do bogatej biblioteki orientalnej zakupionej przez elektora w związku z planami utworzenia kompanii handlowej do handlu ze wschodem. W bibliotece tej znajdowały się m.in. książki Michała Boyma. Mentzel z ramienia Academia Naturae Curiosorum przygotowywał te prace do druku. W 1682 roku Mentzel wydał Index nominum plantarum multilinguis, będącą alfabetycznym katalogiem gatunków roślin z całego świata, czerpiąc z prac Boyma. W 1685 roku opublikował słownik chińsko-łaciński, uznany za plagiat dzieła polskiego jezuity. Mentzel korespondował z towarzyszem podróży Boyma, belgijskim jezuitą Philipem Coupletem. W 1686 roku Mentzel doprowadził do wydania zaginionej pracy Boyma Clavis medica ad chinarum doctrinam de pulsibus, a w 1696 roku opublikował własną pracę o erach panowania chińskich cesarzy Kurtze chinesische Chronologie oder Zeit-Register aller chinesischen Kaiser[4].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Charles Plumier na cześć Christiana Mentzela nadał jednemu z rodzajów roślin z rodziny ożwiowatych (Loasaceae) nazwę Mentzelia[5], która została zachowana przez Karola Linneusza[6].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Zestawienie na podstawie cytowanych przypisów[1][7]:

  • 1650: Centuria plantarum circa nobile Gedanum ad elenchum plantarum gedanensis dom. Nicolai Oelhafii. Dantisci, typis Andreae Hüenfeldi.
  • 1658: Catalogus plantarum circa Gedanum sponte nascendium. Dantisci: Typis Andreae Hüenfeldi, ss. 410?
  • 1675: Lapis Bononiensis In obscuro lucens: collatus Cum Phosphoro Hermetico Clariss. Christiani Adolphi Balduini, cognomine Hermetis, &c. nuper edito, Et cunctis Naturae Indagatoribus ... Sumptibus Auctoris, 1675.
  • 1682: Index nominum plantarum multilinguis. Fol. Berol. Później jako: Lexicon plantarum polyglotton universale. Fol. Berol. 1696, 1715.
  • 1682: Pinax Botanōnymos Polyglōttos Katholikos: Diversis Terrarum, Gentiumque Linguis, quotquot ex Auctoribus ad singula Plantarum Nomina excerpi & iuxta seriem A.B.C. collocari potuerunt, ad Unum redactus... ; Characteribus Latinorum, Graecorum & Germanorum maxime per Europam usitatis conscriptus, & ita concinnatus, ut Plantarum Genera, Species, colorum & quarumvis partium differentiae, quotquot Eruditi ad hunc usque diem adnotarunt, ordine legitimo inter se collocarentur... Berolini: Auctor.
  • 1685: Sylloge Minutiarum Lexici Latino-Sinico-Characteristici: Observatione sedula ex Auctoribus & Lexicis Chinensium Characteristicis eruta, inque Specimen Primi Laboris ulterius exantlandi Erudito & Curioso Orbi exposita. Norimbergae.
  • 1696: Pinax Botanōnymos Polyglōttos Katholikos : Diversis Terrarum, vel Gentium Linguis, quotquot ex Auctoribus ad singula Plantarum Nomina excerpi & iuxta seriem A.B.C. collocari potuerunt, ad Unum redactus, Characteribus Latinorum, Graecorum & Germanorum maxime per Europam usitatis conscriptus, & ita concinnatus, ut Plantarum Genera, Species, colorum & quarumvis partium differentiae, quotquot Eruditi ad hunc usque diem adnotarunt, ordine legitimo inter se collocarentur... - Berolini: Rüdigerus.
  • 1696?: C. M. D. Ad Indicem Universalem Nominum Plantarum, Eiusque Pugillum Corollarium. Berolini: Rüdiger.
  • 1696: Kurtze Chinesische Chronologia oder Zeit-Register/ Aller Chinesischen Käyser : Von ihrem also vermeinten Anfang der Welt bis hieher zu unsern Zeiten/ des ... 1696sten Jahres ; In einer richtigen Ordnung von Jahren zu Jahren/ ... auch mit zween Chinesischen erklährten Tafeln der vornehmsten Geschichten von ihrem Anbeginn der Welt/ Gezogen aus der Chineser Kinder-Lehre Siao Ul Hio oder Lun genandt. Berlin: Rüdiger.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Magdalena Ziarnek: Badacze szaty roślinnej Pomorza sprzed 1945 roku. Szczecin: Zakład Botaniki i Ochrony Przyrody ZUT w Szczecinie, Lonicera Krzysztof Ziarnek, 2012, s. 16-17. ISBN 978-83-936344-0-8. (Licencja Creative Commons: Uznanie autorstwa 3.0 Polska)
  2. Zofia Schwarz. Prywatne ogrody botaniczne a rozwój nauk przyrodniczych w ośrodku gdańskim w XVI-XVIII wiekach. „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”. 31/2, s. 411-444, 1986. 
  3. Klinggräff H. v. 1854. Zur Geschichte der Botanik in Preussen. Der neuen Preuss. Prov.-Bl. 5: 53–63
  4. Edward Kajdański: Chiny. Leksykon. Warszawa: Książka i Wiedza, 2005. ISBN 83-05-13407-5.
  5. Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, S. 40f.
  6. Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, S. 236
  7. Druckschriften von und über Christian Mentzel. W: VD17 - Das Verzeichnis der im deutschen Sprachraum erschienenen Drucke des 17. Jahrhunderts [on-line]. [dostęp 2014-01-09].