Dolina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy formy terenu. Zobacz też: miejscowości o nazwie Dolina.
Przykład szerokiej doliny lodowcowej. Park Narodowy Jotunheimen, Norwegia.

Dolina, dolina rzeczna – wklęsła forma terenu o wydłużonym kształcie i wyraźnie wykształconym dnie, otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami, najczęściej powstała w wyniku działalności rzek (erozji i akumulacji rzecznej) lub lodowców.

Profile dolin[edytuj | edytuj kod]

Profil podłużny i poprzeczny doliny kształtuje[1]:

  • erozja wsteczna lub źródlana, której wynikiem, jest stopniowe wydłużanie się rzeki i wcinanie się jej coraz dalej w obszar, z którego rzeka spływa;
  • erozja denna, która powoduje, że rzeka wcina się w podłoże i z biegiem czasu płynie coraz niżej;
  • erozja boczna, powodująca poszerzanie doliny na skutek podcinania zboczy;
  • akumulacja, zasypująca dolinę materiałem niesionym przez wody rzeki.

Miejsce, w którym rzeka kończy swój bieg, nosi nazwę podstawy erozyjnej.

Profil podłużny doliny ma zwykle kształt linii krzywej, opadającej stromiej w górnym biegu, a coraz łagodniej w dolnym i kończącej się prawie poziomo przy podstawie erozyjnej. Jeżeli rzeka przepływa przez obszary zbudowane ze skał o różnej odporności – profil ten może ulec pewnym zakłóceniom dając różne załamania spadku. Załamania te powstają też w wyniku obniżenia się poziomu podstawy erozyjnej[1].

W przypadku, gdy w trakcie rozwoju doliny zmieniał się poziom podstawy erozyjnej, w zboczach doliny powstają terasy. Są to formy złożone z powierzchni na przemian płaskich i stromych, opadające schodkowo ku rzece. U wylotów dolin o znacznym spadku, wybiegających na teren płaski lub lekko tylko nachylony, tworzą się stożki napływowe, złożone z osadów rzecznych[1].

Podział dolin[edytuj | edytuj kod]

Rozróżniamy doliny:

  • V-kształtne – przekrój w kształcie litery V - strome zbocza i wąskie dno, występują w górnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji wgłębnej
  • U-kształtne – przekrój w kształcie litery U, występują w środkowym i dolnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji bocznej lub działania lodowca na dolinę V-kształtną
  • płaskodenne
  • zapadliskowe – powstałe w rowie tektonicznym
  • fałdowe – powstałe w wyniku fałdowania (synklina)

Klasyfikacja dolin[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na położenie osi doliny w stosunku do zalegania warstw skalnych wyróżniamy[2]:

  • konsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z upadem warstw skalnych
  • subsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z biegiem warstw skalnych
  • obsekwentna – bieg i spadek doliny jest przeciwny do upadu warstw skalnych
  • insekwentna – bieg i spadek doliny jest niezależny od biegu i upadu warstw skalnych
  • resekwentna – bieg i spadek doliny jest konsekwentny i dochodzi do doliny subsekwentnej

Typy zasilania terenów dolinowych[edytuj | edytuj kod]

  • Wody powierzchniowe:
    • opad atmosferyczny → zasilanie ombrogeniczne (opadowe);
    • spływ wód z wysoczyzny, wody powodziowe → zasilanie fluwiogeniczne (wody powierzchniowe)
  • Wody podziemne

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Marcinkiewicz Andrzej red. Atlas form i typów rzeźby terenu Polski. Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego. Warszawa 1960
  2. Wojciech Jaroszewski, Leszek Marks, Andrzej RadomskiSłownik geologii dynamicznej, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1985, ISBN 83-220-0196-7