Dyptam jesionolistny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dyptam jesionolistny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd mydleńcowce
Rodzina rutowate
Rodzaj dyptam
Gatunek dyptam jesionolistny
Nazwa systematyczna
Dictamnus albus L.
Sp. pl. 1:383. 1753
Synonimy

Dictamnus caucasicus (Fisch. & C. A. Mey.) Grossh.,
Dictamnus fraxinellus Pers[2].

Morfologia
Kwiaty

Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus L.) – gatunek rośliny należący do rodziny rutowatych. W wielu krajach, również w Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje w stanie dzikim od południowej Europy po Syberię i północne rejony Chin[2]. Przez Polskę przebiega północna granica zasięgu dyptamu jesionolistnego. W ciągu ostatnich 100 lat podawanych było kilka miejsc występowania tej rośliny w Polsce: dolina Wisły między Włocławkiem a Świeciem, Przedgórze Sudeckie, Pogórze Śląskie (góra Tuł w gminie Goleszów), Wyżyna Śląska i Wyżyna Małopolska. Obecnie potwierdzone zostały tylko trzy stanowiska dyptamu w Polsce: rezerwat Kulin koło Włocławka, okolice Dąbrowy Górniczej oraz rejon Pińczowa.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Bylina kłączowa, silnie aromatyczna.
Łodyga
Zwykle pojedyncza, wysokości 50 – 120 cm, w górnej części gęsto ogruczolona[3].
Liście
Ciemnozielone, nieparzystopierzaste, o listkach jajowatych, zaostrzonych (podobnie jak u jesionu – stąd polska nazwa gatunkowa), brzegiem bardzo drobno ząbkowanych[3].
Kwiaty
Białoróżowe lub różowe z ciemniejszymi żyłkami, nieco grzbieciste, pięciokrotne, na krótkich szypułkach, o średnicy do 5 cm, zebrane w szczytowe grona. Szyjki słupka oraz nitki pręcików są gęsto ogruczolone[3].
Owoc
5-komorowa torebka (komory zrośnięte tylko częściowo). Zawiera lśniące, czarne nasiona[3].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina o zdrewniałych pędach, hemikryptofit. Zimą zdrewniały nadziemny pęd obumiera, na wiosnę roślina wypuszcza nowy pęd[4]. Siedlisko: suche lasy i zarośla, wzgórza. Kwitnie od maja do lipca.

Roślina wydziela przez włoski gruczołowe dużo olejków eterycznych. W upalne i bezwietrzne dni po zbliżeniu płomienia olejki można zapalić powodując krótkotrwały, błękitny płomień, który nie niszczy rośliny[4][5].

Jest jedną z roślin żywicielskich larw motyla paź królowej[6].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Kategorie zagrożenia gatunku:

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Gatunek mrozoodporny, może być uprawiany w strefach 3-9[4]. Wymaga gleby głęboko uprawionej, piaszczysto-próchniczej, wapiennej o niedużej wilgotności oraz stanowisk słonecznych. Sadzi się go grupami lub pomiędzy innymi krzewami ozdobnymi. Źle toleruje przesadzanie[10].

Obecność w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Opisany w Biblii gorejący krzew (zwanym też krzewem Mojżesza) utożsamiany bywa właśnie z dyptamem jesionolistnym, ponieważ jego olejki lotne mogą ulec zapaleniu[5][4]. Naukowcy odrzucają jednak taką możliwość. Rzeczywiście dyptam wydziela dużo palnych olejków (zwłaszcza podczas upałów), jednak nie zapalają się one samorzutnie, po podpaleniu powstają tylko krótkotrwałe płomyki nie uszkadzające rośliny[4]. Ponadto dyptam jesionolistny nie występuje ani w Egipcie, ani na Półwyspie Arabskim[11].

Wyciąg z dyptamu pojawił się w książce Harry Potter i Insygnia Śmierci jako eliksir zasklepiający rany.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-02].
  2. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
  3. a b c d Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  4. a b c d e Geoff, Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  5. a b Ewa Mochtak: Tajemnice ogrodów botanicznych. Warszawa: Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, 1989, s. 8. ISBN 83-10-09184-2.
  6. Marcin Sielezniew, Izabela Dziekańska, Motyle dzienne. MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2010, ​ISBN 978-83-7073-789-4
  7. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  8. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  9. Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014. ISBN 978-83-61191-72-8.
  10. Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus) (pol.). 2013. [dostęp 2013-05-04].
  11. Discover Life Maps. [dostęp 2014-12-20].