Elementarz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dziewczynka z Elementarzem

Elementarz (łac. elementarius - początkowy) – książka wprowadzająca w najbardziej podstawowe zagadnienia jakiejś dziedziny, zbiór elementarnej wiedzy w danym zagadnieniu, np.: elementarz języka polskiego, dla chcących się nauczyć czytać i pisać - elementarz pierwszoklasisty (pot. abecadło).

Historia[edytuj]

„Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego”, drukowana gotykiem w Królewcu około roku 1570

Pierwsze elementarze służące do nauki języka polskiego powstawały już w początku renesansu. Za najdawniejsze znane polskie elementarze uznawane są: "Polskie książeczki wielmi potrzebne ku uczeniu się polskiego..." wydana przez Hieronima Wietora w Krakowie w 1539 roku[1] oraz „Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego”, drukowana szwabachą w Królewcu około roku 1570. Jedną z pierwszych publikacji, które można uznać z elementarz w języku polskim była również "Dla dziatek nauka czytania pisma polskiego" wydana w Wilnie w 1633 roku[2][3].

W latach 1775-1792 Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych instytucja utworzona przez Komisję Edukacji Narodowej opracowała wiele podręczników używanych w nauczaniu początkowym w tym Elementarz dla szkół parafialnych z 1785 roku[4].

Elementarz Mariana Falskiego[edytuj]

W historii polskiej edukacji najbardziej doniosłym elementarzami okazały się podręczniki Mariana Falskiego, pod tytułem „Elementarz”. Pierwsze wydanie, pod tytułem: „Nauka czytania i pisania dla dzieci” ukazało się w roku 1910 i zrewolucjonizowało metodykę nauki czytania w Polsce. Był ilustrowany przez Jana Rembowskiego.

W okresie międzywojennym ukazywały się kolejne wersje elementarza dla dzieci, aktualizowane zgodnie z duchem czasów. Z powodu zapóźnień edukacyjnych sporej części ludności, w 1920 Falski opracował także na zamówienie władz dwie wersje „Elementarza powiastkowego”, dla dorosłych analfabetów oraz osób odbywających zasadniczą służbę wojskową. W 1945 roku prawa do wydawania „Elementarza” Falskiego pt. „Elementarz dla szkół wiejskich” uzyskały Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych (od 1974 Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne).

W 1949 ukazał się pierwszy powojenny elementarz dla dzieci, uwzględniający elementy obowiązkowej w tym czasie ideologii komunistycznej (aczkolwiek bez wymieniania postaci Stalina). Kolejna unowocześniona wersja elementarza ukazała się w 1957 i przetrwała siedemnaście lat. Ostatnia wersja ukazała się w 1974, opublikowana już po śmierci autora, z nowocześniejszymi ilustracjami Janusza Grabiańskiego. Zaktualizowano w niej też teksty. Wersja ta znajduje się w druku i spotyka się z popularnością aż do dnia dzisiejszego (stan na 2013).

Oprócz ostatniej wersji elementarza, w XXI wieku wznowiono też druk elementarza w wersji z 1971 roku[5]. Niewątpliwie najsłynniejszym zdaniem Elementarza Falskiego to: „Ala ma kota”, symbolizujące elementarz w potocznej polszczyźnie. Niemniej jednak, zdanie to istniało w elementarzach jedynie od lat 30. do 1949. Alą z elementarza Falskiego była Alina Margolis-Edelman[6].


Przypisy

  1. Hieronim Wietor, "Polskie książeczki wielmi potrzebne ku uczeniu się polskiego, przy tym i po niemiecku wyłożone", Kraków 1539
  2. . "Dla dziatek nauka czytania pisma polskiego", Wilno 1633.
  3. Zygmunt Gloger, "Encyklopedja staropolska ilustrowana", T.2, Warszawa 1900, str. 137
  4. Kukulski 1930 ↓.
  5. Elementarz Falskiego.
  6. Tego, co mówili, nie powtórzę, nie chcę powtórzyć Jerzy S. Majewski Gazeta Wyborcza, 17.04.2013

Bibliografia[edytuj]

  • Zygmunt Kukulski: Elementarz dla szkół parafjalnych narodowych z roku 1785. Warszawa: Skład Główny Gebethner i Wolff, 1930.
  • Piotr Sarzyński, Ala nie ma kota w: Polityka - nr 36 (2366) z dnia 07-09-2002; s. 79
  • wsip.pl, [1]
  • sklep.wsip.pl, [2]