Franciszka Mann

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franceska Mann.jpg

Franciszka Mann wł. Rosenberg-Manheimer, z domu Manheimer, Man, Mannówna (ur. 4 lutego 1917, zm. prawdopodobnie 23 października 1943 w Oświęcimiu) – polska tancerka żydowskiego pochodzenia.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Chodziła do szkoły Tacjanny Wysockiej i studium baletowego Zygmunta Dąbrowskiego. Uczyła się w szkole Ireny Prusickiej tańca nowoczesnego (wyzwolonego), klasycznego baletu, ale także i stepowania[1]. Według Lińskiego odpowiadały jej tańce, w których mogła ujawnić swój płommienny temperament taneczny. Uchodziła w tym czasie za najpiękniejszy ze wschodzących talentów tanecznych a Liński pisał tak Ta niewątpliwie niepospolicie utalentowana tancerka ma wszelkie dane by zabłysąc na szerszej arenie. Jest jakby dla tańca stworzona. Ma idealnie piękne i zgrabne nogi, prześlicznie rzeżbione kształty, kolosalną impulsywność taneczną i ogromną ambicję taneczną, idącą w parze z summienną pracowitością[2]. Jej koleżankami w szkole Prusickiej były Wiera Gran i Stefania Grodzieńska[3]. Uczestniczyła w konkursie tańca artystycznego w Wiedniu. Tańczyła w teatrze 8.15. 23 lutego 1935 roku występowała, m.in. z Jadwigą Hryniewiecką, w stroju portugalskim w balu z udziałem przedstawicieli dyplomacji portugalskiej i węgierskiej w Hotelu Europejskim w Warszawie[4].

W marcu 1936 roku występowała w Teatrze Polskim w Walcu na pokazie uczennic kursu średniego i wyższego szkoły Prusickiej. W lutym 1938 roku dała recital w Teatrze Wielkim w Warszawie, krytyk teatralny tak komentował jej występ: [Mannówna] Święciła [...] tryumf w emocjonalnym Marszu Wonennym Ravela, zatańczonym z pasją i rozmachem[5]. Równie entuzjastyczne recenzje ukazały się w 1939 roku i dotyczyły repertuaru klasycznego[6]. W maju 1939 zdobyła IV nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Tańca w Brukseli, gdzie wystąpiła w tańcu Baleriny inspirowanym przez szkice baletowe Degasa[7]. W konkursie wzięło udział 125 tancerek i tancerzy z 20 krajów[1].

W latach 1936–1939 Mannówna należała do najpopularniejszych i najlepiej zapowiadających się tancerek estradowych[1]. Wystąpiła w filmie krótkometrażowym Polki słyną. W 1941 występowała w Teatrze Femina w warszawskim getcie na ulicy Leszno 25 w przedstawieniu Batalion humoru[8]. Według „Gazety Żydowskiej” z 1941 roku Mann brała udział w otwarciu Feminy, w przedstawieniach Szafa gra, Od gminy do Feminy, kierowała baletem, dawała popisy taneczne – Marsz i Malagan w MP, występowała w poranku benefisowym w TNA, w poranku Wolsztejna, w „Tylko dla dorosłych” i w kawiarni Bagatela[9].

W kilku publikacjach jest podejrzewana o kolaborację z Niemcami[10][11][12][13].

Została wywieziona z Polski w lipcu 1943 roku[14] przypuszczalnie w związku ze sprawą Hotelu Polskiego. Następnie jest opisywana w kontekście heroicznej postawy w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. Istnieje kilkanaście dokumentów, raportów i pozycji beletrystycznych na ten temat, chociaż szczegóły (a czasami nazwisko bohaterki, np. Lola Horowitz) się zmieniają[15]. Mimo to kilka dokumentów pochodzi od świadków, którzy byli bezpośrednio obecni w Oświęcimiu, m.in. są to dokumenty złożone w czasie depozycji w procesie norymberskim[16][17][18].

Istnieją inne materiały[19]. Do pozycji beletrystycznych należy opowiadanie Tadeusza Borowskiego[20], opis w książce Tajemnice carskiego dworu[21], zbeletryzowana wersja bez podania materiału źródłowego została opublikowana w „Polityce” w 2005 roku[22], wersja spisana przez Tadeusza Hołuja[23], powieść Arnošta Lustiga[24].

Jedną z wersji jest opis Filipa Müllera, który był naocznym świadkiem. W czasie tych wypadków Mann strzeliła do dwóch esesmanów: Josefa Schillingera (który zmarł w drodze do szpitala) oraz Willhelma Emmericha.

Szlomo Dragon (numer obozowy 93359), członek Sonderkommando twierdzi: Stała tam pewna kobieta, bardzo elegancko ubrana, razem z córką. W tym czasie w rozbieralni był esesman Schillinger...Kobieta nie chciała się rozebrać do naga i stała w biustonoszu i bieliźnie. Schillinger odwrócił się i wrzasnął ... Nie, rozebrać się do naga i wycelował pistoletem w biustonosz. Kobieta zdjęła biustonosz, rzuciła nim Schillingerowi w twarz, ale trafiła go w ramię. Pistolet wypadł mu z ręki na ziemię. Kobieta prędko go podniosła, wycelowała w Schillingera i zastrzeliła go na miejscu. W rozbieralni wybuchła panika. Niemcy wystraszyli się, że kobieta zacznie strzelać i do nich. Wyprowadzili wszystkich ludzi z rozbieralni i rozstrzelali ich. Dopiero po tym fakcie pozwolono więźniom z Sonderkommando wrócić do rozbieralni...Stałem bardzo blisko tamtej kobiety, w odległości może pięciu metrów. W pomieszczeniu zostało już niewielu ludzi, a ta kobieta była jedną z ostatnich. Dlatego mogłem to zobaczyć. Chodziły słuchy, że była aktorką, ale nigdy nie dowiedzieliśmy się, kim była naprawdę[25].

Według dr Yaffy Eliach kobietą, która zastrzeliła Schillingera była Franceska Mann[26].

Według wtórnej wersji kiedy się rozbierali [więźniowie z transportu do obozu w Oświęcimiu] piękna kobieta (była tancerka, Franciszka Mann) zaczęła robić striptiz, odwracając uwagę strażników. Półnaga uniosła nogę, by zdjąć but i uderzyła obcasem w głowę SS-mana, po czym wyrwała mu pistolet, wywołując panikę wśród strażników, zaczęła strzelać i uciekła w tłum[21].

Jej mężem był Marek Rosenberg[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Bożena Mamontowicz-Łojek: Terpsychora i lekkie muzy. 1972.
  2. H. Liński, 1935, Kino, nr 28.
  3. Agata Tuszyńska: Oskarżona: Wiera Gran. Wydawnictwo Literackie, 2010.
  4. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny.
  5. H. Liński, Światowid, 1938, nr. 9.
  6. H. Liński, Światowid, 1938, nr. 18.
  7. JON, Kurier Poranny, 31 V 1939.
  8. Mary Berg: Warsaw Ghetto, a diary by Mary Berg. L. B. Fisher, 1945.
  9. Na podstawie materiałów Getto warszawskie, 2006 Barbara Engelking-Boni; Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN.
  10. Edward Reichter, W ostrym świetle dnia. Dziennik żydowskiego lekarza 1939–1945, Londyn, 1989.
  11. a b Agata Tuszyńska, Oskarżona – Wiera Gran, Wydawnictwo Literackie, 2010.
  12. Jonas Turkow, C´etait ainsi. 1939-1943 la vie dans le ghetto de Varsovie, Paryż, 1995.
  13. Muzyka ocalona: judaica polskie. Marian Fuks, Wydawnictwa Radia i Telewizji, 1989.
  14. Spiska 14: aresztowanie generała „Grota” – Stefana Roweckiego, Andrzej Chmielarz, Andrzej Krzysztof Kunert, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983.
  15. Haya Bar-Itzakh, Women in the Holocaust, Fabula, 50, 2009, Heft 1/2.
  16. Rudolf Hoess, depozycja w czasie Procesów Norymberskich.
  17. Filip Müller, Eyewitness Auschwitz – Three Years in the Gas Chambers, 1999, Ivan R. Dee wraz z United States Holocaust Memorial Museum, Chicago, isbn = 1-56663-271-4.
  18. Jerzy Tabau, Dokument L-022 Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.
  19. Eberhard Kolb, publikacja Muzeum w Bergen-Belsen.
  20. Tadeusz Borowski, opowiadanie „Śmierć Schillingera”.
  21. a b Tajemnice carskiego dworu. Zapiski czerwonej księżniczki (Red Princess, A revolutionary guard), Sofka Zinovieff, Bellona 2009.
  22. Ryszard Marek Groński, Dni, kiedy budzi się duch, Polityka – nr 5 (2489) z dnia 2005-02-05; s. 97 http://archiwum.polityka.pl/art/dni-kiedy-budzi-sie-duch,398023.html.
  23. Tadeusz Hołuj, The fighting camp, w Jakubowski 1965.
  24. Arnošt Lustig, Modlitba pro Kateřinu Horovitzovou, 1964 (Modlitwa za Katarzynę Horowitz).
  25. Gideon Greif, ...płakaliśmy bez łez...;, Warszawa-Oświęcim, 2001, s. 149–150.
  26. Journal of the Center for Holocaust Studies Volume 6, No.4 Spring Issue 1990 (ze strony Women of Holocaust).