Holenderska choroba wiązu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wiąz porażony przez Ophiostoma ulmi
Obumarły wiąz z brunatnymi liśćmi

Holenderska choroba wiązu, naczyniowa choroba wiązu, grafioza wiązu – choroba wiązów wywoływana przez gatunki grzybów: Ophiostoma ulmi, Ophiostoma himal-ulmi i ich hybrydę: Ophiostoma novo-ulmi. Nazwa choroby pochodzi od miejsca pierwszej identyfikacji choroby w 1920 roku, która miała miejsce właśnie w Holandii[1][2].

Występowanie i szkodliwość[edytuj]

Grzyb Ophiostoma ulmi rozprzestrzenił się w Europie po 1910 roku, do Wielkiej Brytanii trafił w 1927 roku, do Ameryki Północnej wraz z przywożonym z drewnem w 1928 roku. Ophiostoma himal-ulmi jest gatunkiem endemicznym dla zachodnich Himalajów[3]. Ostatni ze sprawców, najgroźniejszy Ophiostoma novo-ulmi, został opisany w 1940 roku i odnotowywany był od końca lat 60. XX wieku[4] w zniszczonych drzewostanach wiązowych obu kontynentów. Pochodzenie O. novo-ulmi jest nieznane, istnieje jednak hipoteza, że jest hybrydą pomiędzy O. ulmi i O. himal-ulmi[5], która pojawiła się w Chinach.

Choroba ma duże znaczenie gospodarcze, głównie w zadrzewieniach miejskich, parkowych i przydrożnych. Powoduje początkowo zamieranie gałęzi a później całych drzew[6]. Najbardziej narażone są drzewa sadzone przy drogach i w miastach, w mniejszym stopniu drzewa w lasach. Najbardziej podatny jest wiąz polny, ale choroba występuje na wszystkich gatunkach wiązów[7].

Objawy[edytuj]

Pierwsze objawy widoczne są już w maju. Charakterystyczne jest więdnięcie najmłodszych liści i pędów oraz zamieranie gałęzi, konarów postępujące od wierzchołka drzewa w dół. Zamarłe liście blakną, brunatnieją i przez długi czas utrzymują się na drzewie. Na silnie porażonych drzewach w krótkim czasie nagle więdną całe gałęzie. Bezpośrednią przyczyną więdnięcia i obumierania jest przerwanie przepływu wody w naczyniach przez wcistki i substancje gumowe zatykające naczynia. Choroba zazwyczaj w ciągu roku lub dwóch lat doprowadza do śmierci drzewa, ale może także trwać kilka, a nawet kilkanaście lat. Na takich chorujących wiązach stopniowo odpadają obumarłe gałęzie, inne zasychają, a ich końce zakrzywiają się. Drzewa słabną i w końcu obumierają. Na przekroju porażonych gałęzi widoczne są brunatne przebarwienia najmłodszych naczyń; na przekroju poprzecznym w postaci plamek, na przekroju podłużnym w postaci smug[7].

Epidemiologia[edytuj]

Choroba rozprzestrzenia się z pomocą chrząszczy z rodziny ryjkowcowatych, podrodziny korników (Scolytinae): Hylurgopinus rufipes, ogłodka wielorzędowego (Scolytus multistriatus), ogłodka wiązowca (Scolytus scolytus). Żerują one pod korą osłabionych wiązów oraz ich ściętych pni, tworząc tam korytarze. W korytarzach tych znajdują się zarodniki grzyba. Gdy chrząszcze przenoszą się na młode gałązki lub rozwidlenia pędów, przenoszą zarodniki grzyba. Krążące w naczyniach drzewa soki roślinne roznoszą zarodniki po całym drzewie. Rozwijająca się z nich grzybnia początkowo rozwija się w naczyniach, później rozprzestrzenia się na pozostałe tkanki, wytwarzając przy tym bardzo liczne zarodniki konidialne. Są one śluzowate i przyklejają się do ciała chrząszczy, które roznoszą je na następne wiązy[7].

Ochrona[edytuj]

Zwalczanie choroby jest trudne. Zasadnicze znaczenie w zapobieganiu jej rozprzestrzeniania się ma zwalczanie ogłodków roznoszących tę chorobę. W tym celu należy[7]:

  • usuwać z otoczenia wiązów wszystkie martwe drzewa wiązów, a pniaki po ich wycięciu okorowywać. Należy usuwać także wszelkie pnie i gałęzie wiązów. Należy tego dokonać przed 15 kwietnia, czyli okresem wylotu ogłodków spod kory
  • w lasach w kwietniu i w końcu lipca można wykładać nieokorowane pnie wiązów jako pułapki na ogłodki. Gdy zostaną przez ogłodki zasiedlone, pnie należy zniszczyć wraz z ogłodkami
  • wskazana jest uprawa gatunków i odmian odpornych. Duża odporność wykazuje np. wiąz syberyjski (Ulmus pumilla) oraz niektóre mieszańce Ulmus × hollandica

Ochronę chemiczną stosuje się wyjątkowo, tylko dla ochrony cennych wiązów parkowych. Opryskuje się je w marcu, przy temperaturze powyżej 0o C[7].

Przypisy

  1. Forestry Commission. Dutch elm disease in Britain [1], UK.
  2. Macmillan Science Library: Plant Sciences. Dutch Elm Disease. [2]
  3. Brasier, C. M. & Mehotra, M. D. (1995). Ophiostoma himal-ulmi sp. nov., a new species of Dutch elm disease fungus endemic to the Himalayas. Mycological Research 1995, vol. 99 (2), pp. 205-215 (44 ref.) ISSN 0953-7562. Elsevier, Oxford, UK.
  4. Spooner B. and Roberts P. 2005. Fungi. Collins New Naturalist series No. 96. HarperCollins Publishers, London
  5. Brasier, C. M. (1996). New horizons in Dutch elm disease control. Pages 20-28 in: Report on Forest Research, 1996. Forestry Commission. HMSO, London, UK.[7]
  6. Dutch Elm Disease (North Dacota State University) (ang.). [dostęp 2010-06-30].
  7. a b c d e red.: Selim Kryczyński i Zbigniew Weber: Fitopatologia. Tom 2. Choroby roślin uprawnych. Poznań: PWRiL, 2011, s. 267-269. ISBN 978-83-09-01077-7.