Klasztor Hirsau

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
klasztor Hirsau
Kloster Hirsau
Ruiny klasztoru i Sowia Wieża
Ruiny klasztoru i Sowia Wieża
Państwo  Niemcy
Miejscowość Calw
Właściciel benedyktyni
Data budowy IX wiek
Data zamknięcia XVII wiek
Położenie na mapie Badenii-Wirtembergii
Mapa lokalizacyjna Badenii-Wirtembergii
klasztor Hirsau
klasztor Hirsau
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
klasztor Hirsau
klasztor Hirsau
Ziemia48°44′16″N 8°43′56″E/48,737778 8,732222

Klasztor Hirsau (niem. Kloster Hirsau) – jeden z najważniejszych klasztorów benedyktyńskich w średniowiecznych Niemczech, położony w Hirsau, stanowiącym obecnie część miasta Calw w północnym Schwarzwaldzie, istniejący od IX do XVII w., obecnie w ruinie.

Pierwszy klasztor[edytuj | edytuj kod]

Początki klasztoru sięgają pierwszej połowy IX w. W 830 roku fundację rozpoczął Erlafried, hrabia Calw, idąc za sugestią swego syna Notinga, biskupa Vercelli. Duchowny pragnął umieścić w swych rodzinnych stronach relikwie św. Aureliusza z Armenii[1]. Nieukończony jeszcze kościół został poświęcony w 838 roku – przeniesiono tu ciało św. Aureliusza, a świątynia otrzymała jego wezwanie. Kościół stał się centrum konwentu benedyktyńskiego, do którego pierwsi mnisi przybyli z klasztoru w Fuldzie[2]. Założenie zostało bogato uposażone przez fundatorów, a kolejni opaci dbali o jego rozwój. Działała tu prężnie szkoła klasztorna[3].

Rozwój klasztoru przerwany został w 988 roku, gdy zaraza spustoszyła okolicę, zabijając także zdecydowaną większość mnichów (60 spośród 72). Wybory nowego opata po tym wydarzeniu doprowadziły do rozłamu zakonników na dwie frakcje, z których jedna zyskała poparcie biskupia Spiry, a druga – hrabiego Calw. Zbrojna interwencja tego ostatniego doprowadziła do splądrowania klasztoru, zniszczenia jego biblioteki i rozproszenia mnichów. Klasztor pozostawał opuszczony przez ponad pół wieku, stopniowo popadając w ruinę[3].

Drugi klasztor[edytuj | edytuj kod]

Dawny korpus nawowy kościoła św. Aureliusza (po lewej) oraz muzeum klasztorne (po prawej)

W 1049 roku odnowienia klasztoru zażądał papież Leon IX, który był spokrewniony z hrabiami Calw. W 1059 roku hrabia Eberhard II podjął odbudowę. W 1065 roku przybyli tu pierwsi mnisi z Einsiedeln, a w 1071 poświęcono odnowiony kościół św. Aureliusza[3][2][1]. Nadano mu wówczas charakter trójnawowej bazyliki z dwuwieżową fasadą, transeptem i chórem schodkowym[4].

W 1069 roku przybył tu wezwany przez fundatora z opactwa w Ratyzbonie Wilhelm (nazwany później Wilhelmem z Hirsau), który został nowym opatem[3][1]. Zadbał o zakończenie prac restauracyjnych w obiektach klasztornych, ale także położył podwaliny pod wielki rozkwit konwentu – religijny, kulturalny i gospodarczy[3]. Zwolennik reformy kluniackiej, zaprowadził w opactwie zasady panujące w Cluny, gdzie wysyłał kilkakrotnie swoich uczniów – Hirsau, gdzie wprowadzono zasady jeszcze ostrzejsze (spisane przez Wilhelma w tzw. konstytucjach hirsaugijskich), stało się głównym ośrodkiem tej reformy w Rzeszy, zwanej tutaj reformą hirsaugijską[3][1][5]. Klasztor w Hirsgau nie stał się jednak częścią kongregacji kluniackiej, a został bezpośrednio podporządkowany papiestwu[2][1][6]. Sukces reformy (objęła ponad 100 klasztorów w Niemczech, Czechach i Polsce) doprowadził do założenia tzw. kongregacji hirsaugijskiej – szeregu klasztorów podporządkowanych opatowi Hirsau (choć nie był to tak scentralizowany związek jak w Cluny)[7][2][5][1]. Opat Hirsau był też ważnym stronnikiem papieża w sporze o inwestyturę – jego uczniowie obejmowali kierownictwo w wielu podporządkowanych klasztorach, niekiedy też działali jako agenci antycesarscy[6][1]. Opat Wilhelm miał też wprowadzać wzorce zakonne w życiu świeckim – poprzez narzucanie osadom sposobu życia wzorowanym częściowo na monastycznym[6].

W ostatnich latach rządów opata Wilhelma (1082–1091) powstał (na drugim brzegu rzeki Nagold) nowy, potężny kościół klasztorny, pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, wraz z nowymi budynkami klasztornymi[5][2][1]. Był on wzorowany na drugim kościele z Cluny[5][2], i sam zainspirował budowę w Niemczech licznych, wzorowanych na nim świątyń (stąd rozpowszechniona w XIX w. teoria stylu hirsaugijskiego w architekturze romańskiej Niemiec) – rozpowszechnianie się wzorca architektonicznego szło w parze z rozprzestrzenianiem się reformy hirsaugijskiej[2][5]. Wzór ten charakteryzował się wyjątkową prostotą – plan trójnawowej bazyliki z transeptem zakończonym apsydami po obu końcach, chóry boczne będące przedłużeniem naw bocznych po bokach prezbiterium, prosty strop (bez sklepień – z wyjątkiem wypiętrzonego sklepienia w pierwszym przęśle korpusu nawowego), brak artykulacji ścian, brak krypty[5][4][2]. W latach 1095–1120 przebudowano część zachodnią tego kościoła, tworząc narteks z dwoma wieżami[2]. Styl ten oddawał poprzez swą prostotę surowość związaną z reformą klasztorną, a także poprzez nawiązanie do pierwszych, surowych wzorców bazylik chrześcijańskich miał stanowić wyraz lojalności wobec papieża w sporze o inwestyturę[5].

Resztki gotyckiego krużganka, w tle kaplica mariacka

Hirsau utrzymywało swoje znaczenie przez cały XII w. Prężnie działało klasztorne skryptorium, produkujące liczne manuskrypty. Opactwo nie było jednak w stanie utrzymać swojej samodzielności politycznej: już w 1215 r. musiało oddać część swoich posiadłości królowi Niemiec Fryderykowi II, a w 1225 r. uległo jego władzy[2]. Z czasem jednak z powrotem stało się klasztorem o zaledwie prowincjonalnym znaczeniu[1]. W XV wieku dokonano jeszcze jednej reformy zgromadzenia i zdołano spłacić długi[3]. W połowie tego stulecia dokonano przebudowy zabudowań klasztornych obejmującej m.in. wzniesienie nowego dormitorium i wirydarza w stylu gotyckim, a na początku XVI w. wzniesiono dwukondygnacyjną kaplicę mariacką (na parterze znajdowała się kaplica szpitalna, na piętrze – część klasztornej biblioteki)[8]. Jednak w okresie reformacji opactwo ostatecznie upadło. Ziemie, na których było położone, należały do książąt Wirtembergii, którzy przyjęli luteranizm[3]. W 1535 r. książę wirtemberski Ulryk wprowadził w swym księstwie reformację i przejął klasztor, usuwając zeń benedyktynów[1][8].

Losy zabudowań po likwidacji opactwa[edytuj | edytuj kod]

Ruiny zamku myśliwskiego książąt wirtemberskich

W dawnym klasztorze z czasem umieszczono protestancką szkołę. W końcu XVI w. książę wirtemberski Ludwik III rozkazał wznieść tutaj zamek myśliwski. Imponujący gmach wzniesiono w stylu renesansowym na miejscu dawnego domu opata[8]. Jeszcze w okresie wojny trzydziestoletniej w 1629 roku edykt restytucyjny umożliwił benedyktynom powrót do Hirsau, jednak po pokoju westfalskim w 1648 roku przeszło ostatecznie w ręce luterańskie[1].

W 1692 roku budynki dawnego klasztoru zostały spalone przez żołnierzy francuskich i odtąd pozostawały w ruinie[1][2]. Do obecnych czasów z kościoła św. Piotra i Pawła ocalała jedynie północna z wież wznoszących się do zachodu, pochodząca z rozbudowy na początku XII w. (zwana Wieżą Sowią), a z dawnego kościoła św. Aureliusza zachował się korpus nawowy[4]; zniszczone zabudowania klasztorne przy kościele św. Piotra i Pawła stopniowo rozbierano w celu uzyskania budulca, zachowała się natomiast kaplica mariacka, a nieco mniej zniszczone jedno ze skrzydeł zamku myśliwskiego zostało zamienione w połowie XVIII w. na spichlerz[8].

Kaplica mariacka w końcu XIX w. została przebudowana w stylu neogotyckim i służy jako protestancka świątynia parafialna. Dawny korpus nawowy św. Aureliusza pod II wojnie światowej został odnowiony i od 1954 roku funkcjonuje jako kościół katolicki (znajduje się w nim cenna, pochodząca z początku XV w. rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem na tronie). W 1991 roku w dawnym budynku klasztornym obok kościoła św. Aureliusza (wielokrotnie przebudowywanym, służącym niegdyś jako dom leśniczego) uruchomiono muzeum, gromadzące zabytki z historii klasztoru[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l Karl Suso Frank: Hirsau. W: Theologische Realenzyklopädie. hrsg von Gerhard Müller. T. 15: Heinrich II – Ibsen. Berlin, New York: de Gruyter, 1993, s. 388–390. ISBN 3-11-013898-0. [dostęp 2014-10-20].
  2. a b c d e f g h i j k Hirsau Congregation. W: The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture. ed. Colum Hourihane. T. I. Oxford University Press, 2012, s. 337–338. ISBN 978-0-19-539536-5. [dostęp 2014-10-20].
  3. a b c d e f g h G.C. Alston: Abbey of Hirschau. W: The Catholic Encyclopedia. T. 7. New York: Robert Appleton Company, 1910. [dostęp 2014-10-20].
  4. a b c Wolfgang Kaiser: Architektura romańska w Niemczech. W: Sztuka romańska: Architektura – rzeźba – malarstwo. red. Rolf Toman. Könemann Verlagsgesellschaft mbH, 2000, s. 32–73. ISBN 3-8290-2563-7.
  5. a b c d e f g Joan A. Holladay: Hirsau. W: Medieval Germany: An Encyclopedia. ed. John M. Jeep. New York: Garland Publishing, Inc., 2001, s. 361–362. ISBN 0-8240-7644-3. [dostęp 2014-10-20].
  6. a b c Phyllis G. Jestice: German Benedictine Reform, Medieval. W: Encyclopedia of Monasticism. ed. William M. Johnston. T. 1: A – L. Chicago, London: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, s. 522–524. ISBN 1-57958-090-4. [dostęp 2014-10-20].
  7. Marek Derwich: Benedictines: General or Male. W: Encyclopedia of Monasticism. ed. William M. Johnston. T. 1: A – L. Chicago, London: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, s. 136–143. ISBN 1-57958-090-4. [dostęp 2014-10-20].
  8. a b c d e Kloster Hirsau. W: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg [on-line]. [dostęp 2014-10-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Kloster Hirsau. W: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg [on-line]. [dostęp 2014-10-20].