Metoda sokratyczna

Sokrates wyliczający argumenty, fragment Szkoły Ateńskiej Rafaela (1509–1510)

Metoda sokratyczna, metoda sokratejska – przypisywany Sokratesowi sposób prowadzenia dialogu, a zarazem dążenie do prawdy. Metoda sokratyczna została utrwalona we wczesnych dialogach Platona (tzw. dialogi sokratyczne), m.in. Lachesie, Charmidesie, Gorgiaszu.

Sokrates wcielał się w postać łaknącego prawdziwej wiedzy prostaczka (eironeia, ironia, postawa „udawanej skromności”), który od swojego rozmówcy (alazoneia, postawa „chełpliwej próżności”) pozornie oczekuje pouczenia i pomocy w poszukiwaniu prawdy.

W dyskusji Sokrates stosował wypracowane przez siebie metody majeutyczną i elenktyczną. Sokrates, uważając, że sam nic nie wie i prawdziwej wiedzy dopiero poszukuje, starał się nie tyle przekonać swoich rozmówców, lecz wskazać na błędność ich poglądów lub wydobyć z nich ukrytą wiedzę.

W zmodyfikowanych formach metoda sokratyczna znajduje współcześnie zastosowanie m.in. w edukacji, nauczaniu prawa i psychoterapii.

Metoda elenktyczna

Metoda elenktyczna była metodą negatywną i polegała na zbijaniu argumentów rozmówcy (od gr. elenktikos – zbijający). Sokrates udawał podziw dla wiedzy swojego rozmówcy, czym usypiał jego czujność. Pozornie niewinne pytania sprawiają, że rozmówca zaczyna błądzić, przeczyć samemu sobie i popadać w absurd i aporię. Wreszcie odrzucał on pierwotne poglądy, uświadamiając sobie, że to, co brał za prawdziwą wiedzę, było jedynie nieugruntowanym mniemaniem. To właśnie ta metoda ściągnęła na Sokratesa oskarżenia o deprawację, sianie zwątpienia i mącenia w głowach.

Metoda majeutyczna

Metoda majeutyczna („położnicza”) była z kolei metodą pozytywną, którą jednak można było stosować tylko wobec niektórych osób, w których drzemała nieuświadomiona wiedza. Poprzez dyskusję, Sokrates starał się pomóc tej wiedzy „przyjść na świat”. Nie był więc osobą pouczającą, a jedynie pomocnikiem, który sam także się uczył. Metoda majeutyczna była czasami stosowana jako kolejny etap dyskusji, po etapie elenktycznym, jeżeli rozmowa nie została wcześniej przerwana.

Współczesne zastosowania

Edukacja

Na metodzie sokratycznej opiera się seminarium sokratejskie (zwane też kręgiem sokratejskim) – forma zajęć, w której uczestnicy wspólnie analizują wcześniej przeczytany tekst poprzez zadawanie pytań i udzielanie odpowiedzi. Celem nie jest wygranie sporu, lecz wspólne konstruowanie znaczenia i pogłębianie rozumienia tekstu; dyskusję prowadzą sami uczniowie, a nauczyciel pełni rolę moderatora czuwającego nad jej przebiegiem. Pytania mają charakter otwarty i dotyczą raczej szerokich idei niż informacji faktograficznych; wyróżnia się pytania otwierające, pogłębiające i zamykające dyskusję. Badacze wskazują, że metoda sokratyczna sprzyja rozwijaniu krytycznego i samodzielnego myślenia uczniów. Zwraca się jednak uwagę, że niewłaściwie stosowana może wywoływać u uczniów poczucie wstydu lub upokorzenia, dlatego nauczyciel powinien odróżniać produktywny dyskomfort poznawczy od ośmieszania ucznia.

Nauczanie prawa

Metoda sokratyczna jest tradycyjnie stosowana w amerykańskich szkołach prawa, zwłaszcza na pierwszym roku studiów. Wykładowca wywołuje wybranych studentów (niekiedy losowo) i poprzez serię pytań analizuje z nimi orzeczenia sądowe oraz problemy prawne. Celem jest nauka analizy problemów prawnych, rozumowania przez analogię i krytycznej oceny argumentów, a nie onieśmielanie studentów. Badania jakościowe sugerują, że wcześniejszy kontakt z dialogicznym stylem nauczania zbliżonym do metody sokratycznej, np. w tradycyjnej edukacji jesziwowej, może ułatwiać studentom późniejszą naukę w szkołach prawa.

Psychoterapia

Metoda sokratyczna, w postaci tzw. pytań sokratejskich, została zaadaptowana na potrzeby psychoterapii, przede wszystkim terapii poznawczej i poznawczo-behawioralnej (CBT). Terapeuta poprzez pytania pomaga pacjentowi badać jego przekonania, klaryfikować ich znaczenie i konsekwencje oraz samodzielnie dochodzić do nowych wniosków. Pytania sokratejskie są opisywane jako istotny składnik CBT, choć przegląd literatury z 2015 roku wykazał, że brakuje bezpośrednich dowodów empirycznych na ich skuteczność, a ich ocena nastręcza trudności metodologicznych. Badanie ankietowe wśród ekspertów CBT wskazało, że przypisują oni metodzie sokratycznej liczne korzyści terapeutyczne, zastrzegając, że jej skuteczne stosowanie wymaga dostosowania do konkretnego pacjenta i zadania terapeutycznego.

Dialog neosokratyczny i praktyka filozoficzna

Na początku XX wieku niemiecki filozof Leonard Nelson zaadaptował metodę sokratyczną do pracy grupowej, tworząc podstawy tzw. dialogu neosokratycznego, rozwiniętego następnie przez jego ucznia Gustava Heckmanna. W tej formie grupa uczestników, wychodząc od konkretnych przykładów z własnego doświadczenia, wspólnie poszukuje odpowiedzi na pytanie ogólne, a prowadzący nie przekazuje treści merytorycznych, lecz jedynie moderuje przebieg rozmowy. Dialog neosokratyczny znajduje zastosowanie m.in. w kształceniu nauczycieli – badania wskazują, że rozwija wrażliwość interpersonalną przyszłych nauczycieli i wspiera rozumienie pojęć. Metoda sokratyczna zainspirowała także ruch tzw. kawiarni sokratejskich (ang. Socrates Café) – otwartych spotkań dyskusyjnych popularyzowanych przez Christophera Phillipsa.

Bibliografia

• Irena Krońska: Sokrates. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2001. ISBN 83-214-1235-1.
• Giovanni Reale: Historia filozofii starożytnej. T. 1. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2000. ISBN 83-228-0339-7.