Prawda

Walter Seymour Allward, Veritas, 1920

Alegoria prawdy, marmurowa rzeźba w Ogrodzie Letnim, Sankt-Petersburg

Prawda – według klasycznej definicji właściwość sądów polegająca na ich zgodności z faktycznym stanem rzeczy, których dotyczą. W potocznym rozumieniu jest to stwierdzenie w formie zdania oznajmiającego, wyrażone o określonym fakcie, tak jak ma czy miało to miejsce w rzeczywistości.

Definicje

Problemem zdefiniowania tego pojęcia zajmowali się filozofowie od starożytności. Klasyczna definicja prawdy pochodzi od Arystotelesa i jest to zgodność sądów z rzeczywistym stanem rzeczy, którego ten sąd dotyczy.

Definicja arystotelesowska (definicja klasyczna)

Arystoteles tak próbował przybliżać istotę prawdy w swojej Metafizyce:

Powiedzieć, że istnieje, o czymś, czego nie ma, jest fałszem. Powiedzieć o tym, co jest, że jest, a o tym, czego nie ma, że go nie ma, jest prawdą.

Definicja ta (zwana dziś korespondencyjną definicją prawdy) oznacza, że:

dane zdanie $\,A\,$ jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy stan faktyczny opisany przez zdanie $\,A\,$ ma rzeczywiście miejsce,

tzn. zdanie „Ala ma kota” jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy Ala rzeczywiście posiada jakiegoś kota.

Powyższe rozumienie prawdy prowadzi jednak do kilku trudności. Jedną z nich jest tzw. paradoks kłamcy. Bez względu na to, jaką z dwóch wartości logicznych przypiszemy jednemu z poniższych zdań:

$\,Z1=Z2\,$ jest zdaniem prawdziwym,

$\,Z2=Z1\,$ jest zdaniem fałszywym,

to, przy założeniu powyższej definicji prawdy, dojdziemy do wniosku, że zdaniu przysługuje inna (od założonej) wartość logiczna.

Przez wieki filozofowie nie potrafili znaleźć definicji prawdy, która z jednej strony byłaby formalnie poprawna (nie prowadziłaby do sprzeczności), a z drugiej adekwatna, czyli bliska nieścisłemu, potocznemu rozumieniu słowa „prawda”.

Definicja św. Tomasza

Klasyczna koncepcja prawdy jest najlepiej przedstawiona u św. Tomasza z Akwinu. Słowo „prawda” może być rozumiane trojako:

• metafizycznie – verum est id, quod est (prawdą jest to, co jest). – Prawdziwe jest to, co istnieje. Prawda jest zamienna z bytem. Każda rzecz, o ile istnieje, jest prawdziwa. Prawda jest transcendentalium.
• teoriopoznawczo – veritas est adaequatio rei et intellectus. (Suma teologiczna I, q. 16, a. 1, co) – Prawda zachodzi wówczas, jeżeli to, co jest w naszym intelekcie, jest zgodne z rzeczywistością.
• logicznie – verum est manifestativum et declarativum esse. – Wszystko, co wskazuje na prawdę, ukazuje ją, prowadzi do niej.

Definicja Tarskiego

Jedna z takich prób została przedstawiona w XX wieku przez polskiego logika Alfreda Tarskiego, choć miała ograniczony zasięg – odnosiła się mianowicie wyłącznie do języków formalnych.

Tarski określił prawdę jako pewną cechę zdań, wyrażalną jednak w języku zewnętrznym (czyli w metajęzyku) wobec języka, w jakim wypowiadane są owe zdania. Definicja Tarskiego dla zdań języka angielskiego – wyrażona w języku polskim jako metajęzyku dla języka angielskiego – byłaby nieskończoną koniunkcją zdań typu:

• zdanie Grass is green jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy TRAWA JEST ZIELONA;
• zdanie Jan loves Ania jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy JAN KOCHA ANIĘ;
• zdanie Warsaw is the capital of Poland jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy WARSZAWA JEST STOLICĄ POLSKI;

przy czym „wtedy i tylko wtedy” jest prawdziwościowym spójnikiem logicznym, natomiast zdania pisane dużymi literami są przekładem odpowiednich zdań języka angielskiego na zdania języka polskiego z zachowaniem (z dokładnością co do) ich ekstensji.

Antynomia kłamcy nie ima się tej definicji, gdyż zdanie „ja kłamię” byłoby zdaniem nie z języka polskiego, lecz właśnie z owego zewnętrznego języka, opisującego stan faktyczny i jako takie nie podlegałoby definicji Tarskiego.

Definicja Tarskiego odnosiła się jedynie do języków formalnych (do których język polski będący językiem naturalnym się nie zalicza) i była konstruowana nie tyle przez nieskończoną koniunkcję, co przez indukcję.

Wartość prawdy

Neokantowska szkoła badeńska rozwijała koncepcję prawdy jako powszechnie obowiązującej wartości poznawczej. Prawda w tym ujęciu stanowi naczelną wartość poznania, a w szczególności poznania naukowego. Podstawowym nośnikiem wartości prawdy jest sąd w sensie logicznym.

Przeciwieństwo prawdy

W najściślejszym z ujęć pojęcia prawdy, jakie można znaleźć w ludzkiej historii – mianowicie w ujęciu matematycznym – obok prawdy, istnieje przeciwieństwo prawdy, inaczej nazywane także po prostu nieprawdą, bądź fałszem. Tak jak pojęcie prawdy jest na porządku dziennym, odnoszone do pewnych obiektów, w kontekście pewnych stwierdzeń (zdań) logicznych – aby stwierdzić np. o tych obiektach, że posiadają one pewne cechy; zgodnie z tym, co takie zdanie mówi o jakimś nieokreślonym obiekcie (zmiennej) $\,x\,$ (tzn. kiedy stwierdzamy, że pewien szczególny, interesujący nas obiekt $\,A\,$, podpada pod pojęcie obiektu $\,x\,$, o którym to pewne ów zdanie, coś stwierdza – możemy też po prostu powiedzieć, że: dla obiektu $\,A\,$, ów zdanie jest prawdziwe).

W tym też ujęciu, pojęcie nieprawdy, w odniesieniu do takiego stwierdzenia, należy wówczas rozumieć jako zbiór wszystkich (pozostałych z pewnego branego zakresu rzeczy; a zarazem możliwych logicznie do umieszczenia w tym samym zdaniu, pod znak $\,x\,$ – tak, aby zdanie takie było w ogóle możliwe do odczytania, w sposób sensowny) takich obiektów $\,B\,$, że: nie możemy się dla nich zgodzić, z prawdziwością odpowiednich stwierdzeń (tzn. nie możemy orzekać o tym, że podobne zdania, ale dla obiektów $\,B\,$, są prawdziwe) – a więc po prostu odmawiamy sami, tego rodzaju osądu dla nich.

Poniżej przedstawione zostało kilka różnych pojęć, za pośrednictwem których ludzie (w języku formalnym, czy też nieformalnym), często odwołują się do pewnego przeciwieństwa prawdy:

• nieprawda (fałsz)
• niedorzeczność
• bzdura
• kłamstwo

Prawda w filozofii chrześcijańskiej

Chrześcijaństwo ma soteriologiczny pogląd na prawdę. W Ewangelii Jana, Jezus powiedział:

Ja jestem drogą, prawdą i życiem: nikt nie przychodzi do Ojca, jak tylko przeze mnie.

Jezus Chrystus, Ewangelia Jana 14:6

W filozofii chrześcijańskiej prawda jest fundamentem wolności człowieka. Do współcześnie najlepiej znanych stwierdzeń zawartych w Nowym Testamencie, należą słowa:

Poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli.

Jezus Chrystus, Ewangelia Jana 8:32

Zobacz też

• prawda (logika)
• prawda materialna – pojęcie prawne

Linki zewnętrzne

• Łukasz Lamża, Prawda, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 1 marca 2020 [dostęp 2024-10-07].
• BradleyB. Dowden BradleyB., NormanN. Swartz NormanN., Truth, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27]  (ang.).

Artykuły na Routledge Encyclopedia of Philosophy (ang.), rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10]:

• Tarski’s definition of truth,
• Truth, correspondence theory of,
• Truth, deflationary theories of,
• Truth, pragmatic theory of.
• Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-20]:

• MichaelM. Glanzberg MichaelM., Truth, 16 sierpnia 2018 . (Prawda)
• MarianM. David MarianM., Correspondence theory of truth, 28 maja 2015 . (Korespondencyjna teoria prawdy)
• WilfridW. Hodges WilfridW., Tarski's Truth Definitions, 20 sierpnia 2018 . (Tarskiego definicje prawdy)
• DanielD. Stoljar DanielD., NicN. Damnjanovic NicN., The Deflationary Theory of Truth, 4 października 2010 . (Deflacyjna teoria prawdy)
• James O.J.O. Young James O.J.O., The Coherence Theory of Truth, 26 czerwca 2018 . (Koherencyjna teoria prawdy)
• RichardR. Gaskin RichardR., The Identity Theory of Truth, 1 maja 2015 . (Tożsamościowa teoria prawdy)
• Nikolaj Jang Lee LindingN.J.L.L. Pedersen Nikolaj Jang Lee LindingN.J.L.L., CoryC. Wright CoryC., Pluralist Theories of Truth, 19 marca 2013 . (Pluralistyczne teorie prawdy)
• PhilipP. Kremer PhilipP., The Revision Theory of Truth, 2 czerwca 2015 . (Rewizyjna teoria prawdy)
• GrahamG. Oddie GrahamG., Truthlikeness, 30 stycznia 2014 . (Przypominanie prawdy)
• FraserF. MacBride FraserF., Truthmakers, 23 lutego 2013 . (Czynniki czyniące prawdą)