Metryka Litewska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wpisy w Liber Inscriptionum Metryki Litewskiej 1511-1518, pochodzące z kancelarii Mikołaja Radziwiłła, zapisane po rusku
Lew Sapieha, Kanclerz wielki litewski. Z jego inicjatywy zreorganizowano metrykę.

Metryka Litewska; zbiór odpisów wszystkich dokumentów, wychodzących z kancelarii wielkoksiążęcej oraz dokumentów sejmowych.

Zawarość[edytuj | edytuj kod]

Metryka zawierała także niektóre ważne dokumenty obce, jak tłumaczenia jarłyków Chanów Krymskich, kopie dyplomatycznych dokumentów moskiewskich; dokumenty archiwalne, jak rejestry akt, spisy. Liczba rodzajów dokumentów włączonych do metryki wzrosła na przełomie wieków XV i XVI. Kolejne rozszerzenie kategorii wpisywanych dokumentów o korespondencję dyplomatyczną, przywileje, wyroki, dekrety prawne a nawet pewną korespondencję prywatną otrzymywaną przez ważnych urzędników nastąpiło w wiekach XVII i XVIII. Metrykę utrzymywano bezterminowo, jako najważniejszą część archiwum wielkoksiążęcego.

Wpisy w Metryce Litewskiej były dokonywane w języku ruskim i po łacinie, a od końca XVII wieku po polsku i po łacinie.

W skład Metryki Litewskiej wchodzą następujące zespoły ksiąg:

  • Księgi wpisów – znajdowały się w niej różnorodne dokumenty, takie jak przywileje, akta sądowe, skarbowe i dyplomatyczne, dokumenty związane z dworzanami. W przeciwieństwie do Metryki Koronnej do Metryki Litewskiej włączano też często mandaty królewskie. Dla niektórych okresów księga zawiera również zeznania prywatne[1].
  • Księgi poselstw – zespół zapoczątkowany najprawdopodobniej na początku XVI wieku, na skutek wyłączenia dokumentów dyplomatycznych z Ksiąg wpisów. Po Unii lubelskiej do litewskich Ksiąg poselskich trafiały przede wszystkim dokumenty związane z polityką Rzeczypospolitej wobec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego oraz Chanatu Krymskiego. Księgi te zachowały się w niewielkim stopniu – z XVI wieku 5 ksiąg, z XVII wieku zidentyfikowano 2, ale wchodzi tu też w rachubę około 10 rozproszonych zespołów o niezweryfikowanej proweniencji. Nieprawidłową atrybucje ma natomiast część zawartości zespołu Ksiąg dyplomatycznych w RGADA[1].
  • Księgi sądów, podzielone na księgi dekretów, protokołów i rejestrów. Najstarsze zachowany wpisy pochodzą z końca XVI wieku, choć księgi te wydzielono już pół wieku wcześniej. Do zespołu należą między innymi dokumenty sądów ziemskich, grodzkich, liteweskiego sądu asesorskiego[1].
  • Księgi spraw publicznych – zespół ten zawiera księgi o wielorakiej tematyce. Należą do niej na przykład sprawy wojskowe, sejmowe, inflanckie. Od 1775 roku Księgi te przejęły rolę Ksiąg wpisów[2].
  • Księgi pieczętne, łac. Sigillata – zawiera informacje o dokumentach opieczętowanych w kancelarii litewskiej. Trafiały tu w dużym stopniu informacje o aktach prywatnych, część dotyczyła dokumenty sejmików lub korespondencji dyplomatycznej, brak natomiast mandatów monarszych. Księgi te służyły przede wszystkim do kontroli prac kancelarii, nie były więc uważane za szczególnie ważne i niewiele z nich dochowało się do XXI wieku. Najstarsza z nich została sporządzona w 1645 roku, litewskie Księgi pieczętne zainspirowały zdaniem części historyków powstanie analogicznego zespołu w Metryce Koronnej[3].
  • Księgi lustracji i rewsizji – zawiera dokumenty powstałe w wyniku lustracji i rewizji. Składa się na nią zespół 23 ksiąg, przechowywanych w RGADA, choć atrybucja części z nich jest wątpliwa[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Litewskie archiwa państwowe datowane są od XIII wiecznego Królestwa Litwy[4]. Kontakty dyplomatyczne zwiększyły się za czasów Giedymina. Metryka powstała z potrzeby duplikacji wielu zaginionych dokumentów.

Pierwsze zapisy pochodzą z 1440 roku. Jej wpisy do 1506 roku zachowała się jedynie w kopiach, obejmujących 4 księgi[5].

Do roku 1511 metryka była składowana na Zamku Trockim. Później dokumenty przeniesiono do Wilna, gdzie trzymano ją w Zamku Dolnym. Za przechowanie metryki odpowiedzialny był kanclerz WXL. Kiedy w 1569 Podlasie, Wołyń, Ukrainę i Podole odłączono od WXL i przyłączono do Polski, księgi dotyczące tych regionów połączono z Metryką Koronną. Z uwagi na zniszczenie ksiąg, kanclerz Lew Sapieha nakazał ponowne przekopiowanie dokumentów w 1594. Prace te trwały do roku 1607. Na nowo skopiowane księgi zinwentaryzowano, sprawdzono i przeniesiono do nowego budynku w Wilnie, podczas gdy stare pozostały na zamku.

Spora część metryki zaginęła podczas wojny z Moskwą a inna została zagarnięta przez Szwedów podczas Potopu. Dopiero po Traktacie Oliwskim Szwedzi oddali część ksiąg, z których niektóre utonęły w morzu podczas transportu na Litwę.

Z Wilna w 1765 zabrano metrykę do Warszawy. Księgi oprawiono, skatalogowano i zintegrowano we wspólny system. Zgodnie z edyktem z 1793 miano ją przenieść napowrót na Litwę. Po rozbiorach ML przeniesiono do Rosji i składowano jako łup wojenny w Petersburgu. Rosja w 1799 przekazała niektóre z ksiąg metryki Prusom. Prusy z kolei przekazały je Księstwu Warszawskiemu w 1807. Księgi pozostałe, stanowiące większość ocalałego materiału przeniesiono do Moskwy.

Do dziś zachowało się około 600 ksiąg Metryki, która wciąż pozostaje w Rosji a jej księgi są przechowywane w Centralnym Państwowym Archiwum Akt Dawnych (ros. Российский государственный архив древних актов, Centralnyj Gosudarstwiennyj Archiw Driewnich Aktow) w Moskwie. W warszawskim AGAD znajduje się część serii polskiej transkrypcji oryginalnych ksiąg oraz Summariusz Metryki Litewskiej za lata 1474-1751 odzyskany na mocy postanowień traktatu ryskiego.

Literatura przedmiotu[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Księga Sigillat 1709–1719, Warszawa 1987
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podatkowe Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo wileńskie 1690 r., Warszawa 1989
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo trockie 1690 r., Warszawa 2000
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo brzeskie-litewskie 1667-1690 r., Warszawa 2000
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Księga wpisów nr 131, Warszawa 2001
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo nowogródzkie 1690 r., Warszawa 2002
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo mścisławskie 1667 r., Warszawa 2008
  • Andrzej Rachuba, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo smoleńskie 1650 r., Warszawa 2009
  • Grzegorz Błaszczyk, Metryka litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego Księstwo Żmudzkie 1690 r., Warszawa 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Chorążyczewski 2015 ↓, s. 210.
  2. Chorążyczewski 2015 ↓, s. 210–211.
  3. a b Chorążyczewski 2015 ↓, s. 211.
  4. Vladimiras Pašuta. Lietuvos valstybės susidarymas. Vilnius, 1987, t. 2, p. 107
  5. Chorążyczewski 2015 ↓, s. 207.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Wojciech Krawczuk: Metryka Koronna i Metryka Litewska. W: Dyplomatyka staropolska. Tomasz Jurek (redakcja). Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, s. 189–212. ISBN 978-83-7181-908-7. (pol.)
  2. Waldemar Chorążyczewski: Kancelarie centralne państwa w XIV-XVIII wieku. W: Dyplomatyka staropolska. Tomasz Jurek (redakcja). Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, s. 145–188. ISBN 978-83-7181-908-7. (pol.)
  3. Zigmantas Kiaupa. The Lithuanian Metrica and the Lithuanian Nobility at the End of the Eighteenth Century, in Lithuanian Historical Studies. Vilnius, 1996.
  4. The Lithuanian Institute of History. News of Lithuanian Metrica. Vol. 1-7.Vilnius, 1996-2003.
  5. Vilniaus universitetas. Lietuvos metrikos studijos: mokymo priemonė. Vilnius, 1998.
  6. Ptaszycki, Stanislaw. The Lithuanian Metrica in Moscow and Warsaw: Reconstructing the Archives of the Grand Duchy of Lithuania. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984.
  7. [Abets 1969] Л. Абецадарскі. У святле неабвержных фактаў. – Мн. : Друк-ня газеты «Звязда», 1969. – Бібліятэчка газеты «Голас Радзімы».
  8. [Samuel 1972] С. П. Самуэль. Літоўская метрыка // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: У 12 т. Т. 6. – Мн. : БелЭн, 1972.
  9. [Karaw 1996] Дз. Караў. Архіўная спадчына Вялікага Княства Літоўскага і беларускія архівы ў канцы XVIII – пачатку XX ст. // Спадчына №1, 1996. – Мн. : Полымя, 1996.
  10. [Halyen 1999] Георгій Галенчанка. Метрыка Вялікага Княства Літоўскага // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. / Беларус. Энцыкл. ; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. – Мн. : БелЭн, 1999. ​ISBN 985-11-0141-9​ (т.5), ​ISBN 5-85700-073-4