Wielkie Księstwo Moskiewskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Великое княжество Московское
Wielikoje Kniażestwo Moskowskoje

Wielkie Księstwo Moskiewskie
Ruś Włodzimiersko-Suzdalska 1263-1547 Carstwo Rosyjskie
Flaga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Godło Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Flaga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego Godło Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Położenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Język urzędowy staroruski
Stolica Moskwa
Ustrój polityczny monarchia feudalna
Typ państwa monarchia dziedziczna
Ostatnia głowa państwa wielki książę (ostatni) Iwan IV Groźny
Zależne od lenno Złotej Ordy w latach 1271-1480[1]
następca tronu książę Fiodor Rurykiewicz
Jednostka monetarna rubel
wydzielone z Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego przez wielkiego księcia Aleksandra Newskiego
1263
Koronacja wielkiego księcia Iwana IV Groźnego na cara Rusi
22 października 1547
Religia dominująca prawosławie
Mapa Wielkiego Księstwa Moskiewskiego

Wielkie Księstwo Moskiewskie (ros. Великое княжество Московское, łac. Magnus Ducatus Moscuensis; potocznie pol. Moskwa, ros. Московия, łac. Moscovia lub Muscovia)[2][3] – państwo wielkoruskie istniejące w latach 1263–1547, ze stolicą w Moskwie. Po raz pierwszy wydzielone w 1213 roku, po raz drugi w 1263 roku jako Księstwo Moskiewskie. Książęta moskiewscy byli od 1328 roku zarówno wielkimi książętami włodzimierskimi i z tego tytułu przysługiwała im zwierzchność nad pozostałymi książętami ruskimi. W 1363 roku Księstwo Moskiewskie zostało podniesione do rangi wielkiego księstwa. W latach 1271–1480 zależne od Złotej Ordy.

Władcy moskiewscy z dynastii Rurykowiczów rozpoczęli proces jednoczenia ziem ruskich, kończąc w XVI wieku okres rozbicia dzielnicowego Rusi, kiedy to Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jedynym niezawisłym państwem ruskim. Po podboju Bizancjum, Bałkanów i Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się także jedynym niepodległym państwem prawosławnym na świecie. Moskwa zaczęła aspirować do roli spadkobierczyni Bizancjum i stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara całej Rusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali tytułów m.in. wielkich książąt moskiewskich i włodzimierskich aż do upadku monarchii w Rosji w 1917 roku.

Nazewnictwo[edytuj]

W 1503 roku, w traktacie kończącym wojnę litewsko-rosyjską, Wielkie Księstwo Litewskie uznało cara Iwana III Srogiego za władcę całej Rusi, jednak Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie późniejszym nie uznawała tytułu cara i cesarza Rosji. W nazewnictwie nadal używano nazwy Wielkie Księstwo Moskiewskie wobec całej Rosji. Uległo to zmianie na sejmie konwokacyjnym w 1764 roku, gdy posłowie musieli ustąpić pod naciskiem Katarzyny II[4]. W okresie rozbiorów Rosja wykorzystała uznanie tych tytułów jako pretekst, do składania żądań terytorialnych wobec ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.

Historia[edytuj]

Kniaź nowogrodzki oraz wielki książę kijowski i włodzimierski Aleksander Newski
Wielki książę włodzimierski, książę nowogrodzki i moskiewski Iwan I Kalita
Monaster Daniłowski w Moskwie ufundowany w 1300 roku.

Ruś w XII-XIV wieku[edytuj]

 Osobny artykuł: Rozbicie dzielnicowe Rusi.

Po 1054 roku Ruś Kijowska uległa rozbiciu dzielnicowemu dzieląc się na kilkadziesiąt księstw i dwie republiki, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski zdobył Kijów i tytuł wielkiego księcia[5]. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie kniaziów. Główny ośrodek swego państwa pozostawił w rodzimym Włodzimierzu nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa. Znaczenie Kijowa upadło ostatecznie w wyniku zniszczenia grodu przez Tatarów i przeniesienia stolicy metropolii prawosławnej z Włodzimierza do Moskwy w 1325 roku.

W XIII wieku rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką w 1223 roku Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw połockiego i pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak została zmuszona do uznania zwierzchnictwa tatarskiego i opłacania rocznego trybutu. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.

W XIII i XIV wieku niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie całkowicie podbijając księstwa połockie i pińskie[6][7]. Po klęsce poniesionej przez księstwo kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320[8]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona[9]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340-1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

Utworzenie księstwa[edytuj]

Księstwo moskiewskie zostało po raz pierwszy wydzielone w 1213 r. przez Włodzimierza Wsiewołodowica, syna Wsiewołoda Wielkie Gniazdo, który odebrał gród moskiewski swemu bratu, wielkiemu księciu włodzimierskiemu Jerzemu II. W 1238 r. na tronie moskiewskim zasiadł syn wielkiego księcia Jerzego II – Włodzimierz Juriewicz. Przypuszczalnie w 1248 r. kniaź Borys Michajłowicz wcielił Księstwo Moskiewskie ponownie w skład Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się wielki książę kijowski i włodzimierski Aleksander Newski, pochodzący z Nowogrodu Wielkiego. W 1240 r. pokonał Szwedów w bitwie nad Newą, w 1242 r. rozgromił na jezorze Pejpus wojska krzyżackie oraz powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. W 1252 r. otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi. Po śmierci Borysa Michajłowicza w 1263 r. z woli Aleksandra Newskiego ponownie wydzielono Księstwo Moskiewskie dla jego najmłodszego syna – Daniela Aleksandrowicza.

Rządy Daniela Aleksandrowicza[edytuj]

 Osobny artykuł: Daniel Moskiewski.

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 roku na tronie zasiadał najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów. Od tego momentu Księstwo Moskiewskie stało się monarchią dziedziczną. Daniel mając w dniu śmierci ojca trzy lata uzyskał pełnię władzy w księstwie dopiero w 1277 lub według innych źródeł w 1283 roku[10]. Nowy książę moskiewski odziedziczył imię po swym bliskim krewnym Danielu Halickim, zmarłym w 1264 roku lub, według innej wersji, otrzymał imię na cześć świętego Daniela Stility.

W latach 1300-1303 Daniel przyłączył do Księstwa Moskiewskiego znajdującą się tuż nad ujściem Moskwy Kołomnę, a także Peresław Zaleski i leżący na zachodzie Możajsk. Za panowania Daniela wybudowano w Moskwie Monaster Daniłowski – obecnie jedną z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi. Na krótko przed swoją śmiercią książę przyjął śluby zakonne i kazał się pochować właśnie w tym monasterze.

Rządy Jerzego III Daniłowicza[edytuj]

 Osobny artykuł: Jerzy Moskiewski.

Daniel zmarł w 1303 r. pozostawiając tron swojemu najstarszemu synowi Jerzemu III. W tym samym roku zmarł także wielki książę włodzimierski Andrzej III Aleksandrowicz, brat Daniela. Fakt ten postanowił wykorzystać Jerzy i uzyskać tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. Głównym przeciwnikiem okazał się jego kuzyn, książę twerski Michał Jarosławicz (syn Jarosława III, brata Aleksandra Newskiego). Początkowo przewagę zdobył Michał, którego chan Złotej Ordy uznał za wielkiego księcia włodzimierskiego. Polityka Michała i Jerzego doprowadziła wkrótce na Rusi do wybuchu wojny domowej, która nie przyniosła rozstrzygnięcia.

W celu uzyskania przewagi nad Michałem, Jerzy wyruszył do stolicy Złotej Ordy Saraj Batu aby zawrzeć sojusz z chanem Ozbegiem. Pobyt Jerzego na dworze chana trwał dwa lata. W tym czasie książę zacieśnił stosunki z władcą Złotej Ordy, czego wynikiem było małżeństwo z siostrą Ozbega Agafią (Konczaką) i uznanie w 1317 r. Jerzego za wielkiego księcia włodzimierskiego. Obawiając się zjednoczenia Rusi, chanowie Złotej Ordy dążyli do skłócenia księstw ruskich. Przeciwko silniejszemu księciu twerskiemu Michałowi, Ozbeg wyniósł na wielkoksiążęcy tron włodzimierski właśnie Jerzego. W kolejnych walkach została przez Michała pojmana Agafia, żona Jerzego, która wkrótce zmarła w niewoli. Śmierć Agafii dała Jerzemu powód do oskarżenia Michała o spisek przeciw Ozbegowi. Michał został wezwany do Saraj Batu i przez Ozbega zgładzony. Pozbycie się rywala, nie uchroniło jednak Jerzego od dalszych walk z jego następcami. W 1322 r. brat Michała i nowy książę twerski Dymitr Groźne Oczy uzyskał od chana Ozbega jarłyk na wielkie księstwo włodzimierskie. Po trzech latach Jerzy ponownie wyruszył do Saraj Batu aby wynegocjować nowy sojusz, jednakże na dworze chana padł ofiarą spisku Dymitra.

Jerzy III był dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy ożenił się w 1297 r. z kniaginią rostowską. Jego drugą żoną była Agafia. Pozostawił córkę Zofię, która w 1320 r. poślubiła Konstantego – syna największego konkurenta Jerzego, księcia twerskiego Michała[11]. Dzięki efektownym rządom Jerzego prestiż Księstwa Moskiewskiego w owym czasie nieustannie wzrastał. W 1325 r. metropolita całej Rusi Piotr przeniósł siedzibę prawosławnej metropolii kijowskiej z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy.

Rządy Iwana I Kality[edytuj]

 Osobny artykuł: Iwan I Kalita.

Po śmierci Jerzego III w Saraj Batu, władzę w Księstwie Moskiewskim przejął jego brat i zarazem najmłodszy syn Daniela Iwan I Kalita, który położył podwaliny pod przyszłą potęgę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. W 1328 r. przy pomocy Tatarów pokonał księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza i w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. Iwan Kalita kontynuował politykę swego poprzednika zmierzającą do powiększania moskiewskich posiadłości książęcych, jednak uczynił to w niespotykany dotąd sposób. Udzielał pożyczek finansowych innym kniaziom, żądając w zamian zabezpieczenia na miastach i wsiach. Gdy nie mogli spłacić pożyczki odmawiał prolongowania długu i przyłączał te terytoria do Księstwa Moskiewskiego.

Księstwo Moskiewskie w 1320 roku

W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę Wielkiego Księstwa z Włodzimierza do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi. W 1335 r. Republika Nowogrodzka uznała władzę Iwana Kality jako wielkiego księcia. Moskwa stała się wówczas głównym ośrodkiem politycznym, religijnym i kulturowym Rusi. Iwan Kalita ufortyfikował Moskwę i otoczył kreml nową, dębową palisadą. Ufundował m.in. kamienny Sobór Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Skupowanie ziemi, fundowanie cerkwi i budowa fortyfikacji były jednakże kosztowne. W tym celu Iwan I skrzętnie gromadził fundusze (stąd jego przydomek "Kalita" – sakiewka) wykorzystując przy tym część trybutu przeznaczonego dla chana Złotej Ordy. Był to pierwszy przypadek, kiedy wielki książę podważył panowanie Złotej Ordy na Rusi.

Zjednoczenie ziem ruskich[edytuj]

Herb z 1472 roku przedstawiający dwugłowego orła. Znak ten został przejęty przez Wielkie Księstwo Moskiewskie po upadku Bizancjum i zawarciu małżeństwa przez Iwana III Srogiego z księżniczką bizantyjską Zofią Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego. Od tej chwili władcy Wielkiego Księstwa stali się spadkobiercami Bizancjum i zaczęli używać tytułu władców bizantyjskich „carów-cesarzy”.
Bitwa na Kulikowym Polu – obraz pędzla Adolpha Yvona z 1850 r. upamiętniający zwycięstwo Dymitra Dońskiego nad Złotą Ordą w 1380 r. Bitwa ta stała się początkiem końca panowania Złotej Ordy na Rusi. Zbiory Pałacu Wielkiego na Kremlu

Poczynając od Iwana I Kality, władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zapoczątkowali długotrwały proces jednoczenia księstw ruskich, dokonywany w drodze dobrowolnych unii, zakupów terytoriów bądź podbojów. Księstwo Moskiewskie, jako pierwsze, podjęło też walkę z dominacją tatarską. Pierwsze duże zwycięstwo nad Tatarami odniosły wojska ruskie, pod wodzą Dymitra Dońskiego, w 1380 r. w bitwie na Kulikowym Polu nad Donem. Na przeszkodzie realizacji jednoczenia ziem ruskich stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 sam Kijów).

Dzieło zjednoczenia kontynuował intensywnie książę Iwan III Srogi, przyłączając do swej domeny: Jarosław, Rostów, Twer i Nowogród Wielki. Iwan III uniezależnił się też całkowicie od dominacji tatarskiej Złotej Ordy (1480). Przestał mianowicie płacić podatki lenne chanowi tatarskiemu, a następnie odparł kilka jego odwetowych wypraw. Złota Orda upadła zresztą ostatecznie w 1502, pobita przez krymskich Tatarów. Za Iwana III Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jednolitym państwem narodowym, została rozbudowana Moskwa, jako stolica, a także Kreml moskiewski, jako rezydencja władcy. Równocześnie państwo zaczęto z czasem nazywać grecką nazwą Rusi: Rossija – Rosja.

Sprawujący od 1505 roku rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) i Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas jedynym istniejącym państwem ruskim (zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej zajęte przez Litwę i Polskę) oraz jedynym niepodległym państwem prawosławnym na Świecie.

Ustanowienie carstwa[edytuj]

W 1472 roku Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI Dragazesa. Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego Wielkie Księstwo Moskiewskie zyskało na znaczeniu jako spadkobierca Bizancjum. Jako herb państwa przejęto bizantyjskiego dwugłowego orła oraz wprowadzono bizantyjski ceremoniał dworski. Aspiracje Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł zarówno wielkiego księcia jak i cara Wszechrusi, choć dopiero Iwan IV Groźny podniósł de facto państwo ruskie do rangi carstwa. Wielkie Księstwo Moskiewskie istniało formalnie do 1547 roku, kiedy to wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny przyjął tytuł cara wszystkiej Rusi.

Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia

Rodowód książąt moskiewskich[edytuj]

 Osobny artykuł: Rurykowicze.

Przez cały czas istnienia Księstwa Wielkomoskiewskiego panowali w nim książęta dynastii Rurykowiczów wywodzący się w linii prostej od Ruryka. Byli to: Iwan III Srogi (1462-1505), Wasyl II Ślepy (1425-1462), Wasyl I (1389-1425), Dymitr Doński (1359-1389), Iwan II Piękny (1353-1359), Siemion Dumny (1340-1353) i Iwan I Kalita (1328-1340).

Iwan Kalita był synem księcia moskiewskiego Daniela, ten zaś synem wielkiego księcia włodzimierskiego, kijowskiego i nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego, który Księstwo Moskiewskie dla swego najmłodszego syna Daniela wydzielił. Aleksander Newski był zaś synem wlk. ks. włodzimierskiego i kijowskiego Jarosława II, ten zaś synem wlk. ks. włodzimierskiego Wsiewołoda III, ten z kolei był synem wlk. ks. włodzimierskiego i kijowskiego Jerzego Dołgorukiego, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Włodzimierza II Monomacha, który był synem wlk. ks. kijowskiego, czernihowskiego, perejasławskiego, rostowskiego i suzdalskiego Wsiewołoda I, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Jarosława I Mądrego, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Włodzimierza I Wielkiego, ten zaś wlk. ks. kijowskiego Światosława I, ten zaś wlk. ks. kijowskiego Igora, który był jedynym synem Ruryka, założyciela państwa ruskiego.

Władcy Wielkiego księstwa moskiewskiego[edytuj]

Daty panowania Władca Portret władcy Rodzice Urodzony Zmarł
Pierwszy wielki książę moskiewski:

1340-1353

Szymon I Dumny
Simeon Dumny.jpg
Iwan I Kalita, nieznana 1316 27 kwietnia 1353
1353-1359 Iwan II Piękny
Ivan2.jpg
Iwan I Kalita, nieznana 30 marca 1326 13 listopada 1359
1359-1389 Dymitr I Doński
Dmitri Donskoy.jpg
Iwan II Piękny, nieznana 12 października 1350 19 maja 1389
1389-1445

1445-1446

1447-1462

Wasyl I
Vasily Dmitrievich titularnik.jpg
Dymitr I Doński, Eudoksja 1371 27 marca 1462
1445

1446-1447

Dymitr II Szermiaka
Blagoverny kniaz Dmitry Yurievich Shemyaka.jpg
Jerzy Zwenigrodzki, nieznana 1421 1453
1462-1505 Iwan III Srogi
Ivan III of Russia 3.jpg
Wasyl II Ślepy, Maria 22 stycznia 1440 27 października 1505
1505-1533 Wasyl III
Vasiliy3 titularnik.jpg
Iwan III Srogi, Zofia Paleolog 25 marca 1479 4 grudnia 1533
1533-1584

Jako pierwszy przybrał imię Cara

Ostatni wielki książę moskiewski.

Iwan VI Groźny
Ivan grozny frame.jpg
Wasyl III, Helena Glińska 25 sierpnia 1530 18 marca 1584

Przypisy

  1. James Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, New York 2013, s. 229.
  2. Grand Principality of Moscow. Medieval principality, Russia. Encyclopedia Britannica [dostęp 2016-08-14], Cytat: Grand Principality of Moscow, also called Muscovy, Russian Moskovskoye Velikoye Knazhestvo, medieval principality that, under the leadership of a branch of the Rurik dynasty, was transformed from a small settlement in the Rostov-Suzdal principality into the dominant political unit in northeastern Russia (ang.).
  3. Московия, [w:] Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона [online], Санкт-Петербург 1896, T. XIXa, s. 950, Cytat: Московия — название Великого княжества Московского у иностранцев, которые и ныне еще иногда под этим именем разумеют всю Россию. Такое же значение слову Москва придают иногда и русск. памятники. Так, в рассказах Густынской летописи (П. С. Л. II, 298—299) и Пролога (под 12-м февраля, в слове о митрополите Алексии) о событиях первой половины XII в. под Москвою разумеется вся северо-восточная Русь (ros.).
  4. Norman Davies: Boże igrzysko : historia Polski. Kraków: „Znak”, 2006, s. 363. ISBN 83-240-0654-0.
  5. L. Gumiljow, Ot Rusi k Rossiji: otczerki etniczeskoj istoriji. M.: Ekopros, 1992. http://www.e-reading.ws/book.php?book=70501
  6. V. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII-XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15-78.
  7. Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970-1978, Vol.5 s. 395
  8. Historians disagree on exact dating: Maciej Stryjkowski provided 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov argues for 1322, C. S. Rowell for 1323, Feliks Shabul'do for 1324, Romas Batūra for 1325.
  9. Rowell, S. C. (2000). "Baltic Europe". in Michael Jones. The New Cambridge Medieval History c.1300–c.1415. VI. Cambridge University Press. p. 707. ISBN 0-521-36290-3. http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.
  10. K. Ryzhkov, Vse monarkhi mira. Zapadnaia Evropa. (Moscow, 1999).
  11. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 22.

Zobacz też[edytuj]