Ogród rozkoszy ziemskich
| |
| Autor | |
|---|---|
| Data powstania |
ok. 1500 |
| Medium | |
| Wymiary |
220 × 390 cm |
| Miejsce przechowywania | |
| Miejscowość | |
| Lokalizacja | |
Ogród rozkoszy ziemskich lub Tysiącletnie królestwo (niderl. Tuin der lusten) – tryptyk niderlandzkiego malarza Hieronima Boscha, wykonany w technice olejnej na desce, namalowany ok. 1500[1], obecnie znajdujący się w muzeum Prado w Madrycie.
Powstał prawdopodobnie na zamówienie Hendricka III van Nassau lub został zakupiony do jego gabinetu osobliwości. W 1517 wisiał w jego rezydencji na wzgórzu Coudenberg w Brukseli[2]. Po konfiskacie dóbr Wilhelma Milczącego obraz stał się własnością Don Fernanda, syna księcia Alba, a po jego śmierci znalazł się w zbiorach Filipa II[3].
Tytuł dzieła
[edytuj | edytuj kod]W inwentarzu dóbr Hiszpańskiej Korony tryptyk zarejestrowano jako Obraz z owocami drzewka truskawkowego. Egzotyczne owoce, przede wszystkim truskawki (niekiedy identyfikowane z poziomkami), występują tu w roli pożywienia, schronienia, a nawet środka lokomocji. Według pewnego tekstu z 1600 tryptyk był nazywany Plantacją truskawek[4]. Jak podają Dzieje zakonu św. Hieronima (1605) pierwotny tytuł dzieła brzmiał: O próżnej sławie i ulotnym smaku truskawki lub poziomki[5]. W katalogu Escorialu z 1857 malowidłu nadano tytuł Ziemskie przyjemności[6]. Zdaniem współczesnego badacza Paula Vandenbroecka właściwy tytuł dzieła powinien brzmieć Tryptyk Fałszywego Raju[7]. Inne wersje tytułu: Tysiącletnie królestwo (cały tryptyk) oraz Ogród rozkoszy ziemskich (tylko tablica środkowa)[8], Raj Zbawionej Ludzkości[9], Ogród rozkoszy ziemskich i niebiańskich[10] lub po prostu Ogród rozkoszy[11].
Wymiary
[edytuj | edytuj kod]- Lewe skrzydło – 220 × 97 cm
- Tablica środkowa – 220 × 195 cm[a]
- Prawe skrzydło – 220 × 97 cm
Strona zewnętrzna tryptyku
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Po zamknięciu skrzydeł bocznych ukazuje się obraz Ziemi przedstawionej w formie płaskiego dysku unoszącego się na wodzie. Ziemia jest jasna od Słońca, które przebija się przez czarne sztormowe chmury. Flora, podobnie jak na stronie wewnętrznej, jest bardzo dziwaczna i nierealna. W górnej lewej części Bosch umieścił niewielki wizerunek Boga siedzącego na tronie. Na obu kwaterach w górnej części umieszczony jest wyśrodkowany napis: „Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, a zaczęło istnieć” (Psalm 33:9)[12]. Przypuszcza się, że malowana techniką en grisaille wizja przedstawia trzeci dzień stworzenia, dlatego Ziemia jest jeszcze pozbawiona kolorów i całkowicie bezludna.
Strony wewnętrzne tryptyku
[edytuj | edytuj kod]
_-_WGA2520.jpg)
Stworzenie Ewy
[edytuj | edytuj kod]Lewe skrzydło przedstawia Raj ziemski. W centrum znajduje się Źródło Życia, które przypomina jakiś dziwaczny olbrzymi kwiat albo kraba.
Hieronim Bosch, w kompozycji księżycowego kraba jako znaku konstelacji Raka, odtworzył skomplikowany mitologem lunarny. W sposób zadziwiająco precyzyjny otworzył archetyp Raka jako źródła wód, praprzyczyny wiedzy i mądrość uformowany w czasach starożytności grecko - rzymskiej. (...) W jego kształtach połączył bowiem formę oka, w którego źrenicy siedzi sowa, z formami półksiężyców i nadał mu funkcję źródła wód życia - fontanny mądrości[13].
Nieopodal, po prawej, wąż owija się wokół drzewa poznania dobra i zła. Niżej znajduje się grupa trzech osób: Adam oraz Bóg w postaci Jezusa, który na jego oczach stwarza Ewę. Jezus trzyma Ewę za rękę i przedstawia ją Adamowi, obok którego wyrasta Drzewo Życia. W tle widać zwierzęta (realne i fantastyczne), jaskinię, z której wylatuje mnóstwo ptaków, oraz zupełnie fantastyczne pasmo górskie.
Ogród rozkoszy ziemskich
[edytuj | edytuj kod]Tablica środkowa przedstawia upadek ludzkości i zwycięstwo grzechu. Nadzy ludzie wszystkich ras spędzają czas na cielesnych zabawach, igraszkach, jedzeniu i piciu. W tle widać staw, a pośrodku niego wysoką niebieską konstrukcję. Niżej szpaler ludzi siedzących na różnorakich zwierzętach galopuje wokół jeziora, w którym kąpią się nagie kobiety. Na pierwszym planie kłębią się grupy kochanków. Fantastyczne stworzenia jak gigantyczne ptaki są częścią życia tych ludzi, bawią się razem z nimi.
Artysta podzielił kompozycję na trzy plany z dyskretnie zaznaczoną osią główną. Na pierwszym planie mężczyźni i kobiety ukazani zostali razem z olbrzymimi zwierzętami i roślinami w wodzie i na lądzie. Na drugim środkowym planie wokół kolistej sadzawki krąży kawalkada jeźdźców na rzeczywistych i fantastycznych zwierzętach. Na dalszym planie widnieje fontanna na jeziorze, z którego przez cztery wymyślne bramy wypływają rzeki. Środkową oś kompozycji tworzą fontanna, sadzawka kobiet oraz grupy postaci wewnątrz dużych kulistych owoców.
Piekło muzykantów
[edytuj | edytuj kod]Prawe skrzydło to przedstawienie Piekła. Tak jak dwie poprzednie części tryptyku są jasne, tak w tej dominują barwy ciemne. Ludzie przeżywają straszliwe tortury, m.in. są zjadani przez ogromne ptactwo, wydalają z siebie duże złote monety, są torturowani, bici i poniżani. Narzędziami tortur są tu przede wszystkim instrumenty muzyczne: jedna z postaci ukrzyżowana została na strunach harfy, inną figurę przywiązaną do lutni atakuje smok, monstrualne stwory grają na dziwnym instrumencie dętym. Widać też trąbki, bęben, piszczałkę oraz trójkąt. W centrum prawego skrzydła, w konstrukcji będącej jednocześnie człowiekiem, jajkiem i drzewem, widać białą twarz, która prawdopodobnie jest autoportretem artysty.
Ta część tryptyku została użyta jako okładka albumu Deep Purple (album).
Interpretacje
[edytuj | edytuj kod]Od czasów powstania tryptyku dominuje pogląd, że celem obrazu było potępienie wad i słabości skazujących ludzi na piekielne męki. Interpretacje różnią się jednak co do szczegółów i znaczenia konkretnych alegorii. Jedni widzą tu przedstawienie grzechów głównych, inni odczytują aluzje do rozmaitych herezji. Na przykład Wilhelm Fraenger w 1952 roku przypuszczał, że Bosch był zwolennikiem sekty adamitów i w związku z tym obraz broni niewinności zmysłowych rozkoszy stanowiąc wizję przyszłego świata, gdzie istnieje harmonia między duchem a ciałem. Pogląd ten, nieoparty na solidnych przesłankach, dzisiaj jest powszechnie kwestionowany i nie ma już zwolenników[14]. Można skłaniać się do postawienia tezy, że środkowa część tryptyku przedstawia wolną od grzechu zmysłową miłość człowieka, bez której nie byłoby również miłości człowieka do Boga i dopatrywać się w tej części obrazu subtelnego ogrodu miłości nie powiązanego z grzechem. Wystarczy spojrzeć na łagodne i piękne twarze namalowanych postaci[15].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W wielu opracowaniach wymiary tablicy środkowej błędnie podaje się jako wielkość całego tryptyku.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W źródłach podaje się różne daty w przedziale lat 1485–1510.
- ↑ A. Ziemba, Sztuka Burgundii i Niderlandów 1280-1500, t. 2. Warszawa 2011, s. 118, 635.
- ↑ Muzeum Prado. Arcydzieła malarstwa, Warszawa 2011, s. 360.
- ↑ Sztuka. Ilustrowany przewodnik, Warszawa 2010, s. 160.
- ↑ L. Mannini, Prado, Madryt, Warszawa 2007, s. 35.
- ↑ F. de Poli, Bosch, Warszawa 1987, s. 97.
- ↑ A. Ziemba, Sztuka Burgundii i Niderlandów 1380-1500, t. 2. Warszawa 2011, s. 632.
- ↑ A. D. Dufour, Bosch, Warszawa 206, s. 46; Sztuka świata, t. 5, Warszawa 1992, s. 359.
- ↑ A. Boczkowska, Hieronim Bosch, Warszawa 1974, s. 11.
- ↑ Epoki i kierunki w kulturze, Warszawa 2008, s. 189.
- ↑ W. Bosing, Hieronim Bosch, Warszawa 2005, s. 51.
- ↑ Przekład według Biblii Tysiąclecia.
- ↑ Anna Boczkowska. Tryumf Luny i Wenus str. 37-39, Wydawnictwo Literackie Kraków 1980 rok.
- ↑ W. Łysiak, Malarstwo białego człowieka, t. 2, Warszawa 2010, s. 344.
- ↑ Anna Boczkowska. Tryumf Luny i Wenus str. 58 Wydawnictwo Literackie Kraków 1980 rok.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Robert Genaille, Słownik malarstwa holenderskiego i flamandzkiego, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1975.
- Hieronim Bosch, Poznań: Oxford Educational, 2007, s. [56-69].
- Waldemar Łysiak, Malarstwo białego człowieka, t. 2, Warszawa: Nobilis, 2010, s. 338–349.
- Lucia Mannini, Prado, Madryt, Warszawa: HPS, 2007, s. 34–37.
- Partick de Rynck, Jak czytać malarstwo. Rozwiązywanie zagadek, rozumienie i smakowanie dzieł dawnych mistrzów, Kraków: Universitas, 2004, s. 94–95.
- Sztuka. Ilustrowany przewodnik, Warszawa: Arkady, 2010, s. 158–161.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- The Garden of Earthly Delights – o ołtarzu na stronie Muzeum Prado (ang. • hiszp.)