Oknówka wschodnia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Oknówka azjatycka)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oknówka wschodnia
Delichon dasypus[1]
(Bonaparte, 1850)
Oknówka wschodnia
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina jaskółkowate
Rodzaj Delichon
Gatunek oknówka wschodnia
Synonimy
  • Chelidon dasypus Bonaparte, 1850[2]
Podgatunki
  • D. d. cashmeriense (Gould, 1858)
  • D. d. nigrimentale (Hartert, 1910)
  • D. d. dasypus (Bonaparte, 1850)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Żółty – tereny rozrodcze
Niebieski – zimowiska

Oknówka wschodnia[4], oknówka azjatycka[5] (Delichon dasypus) – migrujący gatunek ptaka z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae), o niebieskoczarnym grzbiecie, białej nasadzie ogona i jasnoszarym brzuchu. Trzy podgatunki występują w Himalajach i wschodniej i środkowej Azji, zimę spędzają w niższych partiach gór lub w południowo-wschodniej Azji. Ptak liczny, na północy występujący aż po Syberię, niezagrożony wyginięciem.

Oknówki wschodnie wychowują się w koloniach. Ich gniazda z błota zawieszone są pod półkami skalnymi lub na ścianach budynków. Zarówno samiec, jak i samica budują gniazdo, wysiadują 3-4 białe jaja i opiekują się młodymi. Ptak żywi się niewielkimi owadami łapanymi w locie, wysoko nad ziemią. Obecne w jej diecie skoczogonki i larwy motyli sugerują, że zwierzę czasem poluje także na ziemi.

Taksonomia[edytuj]

Oknówka wschodnia została po raz pierwszy opisana w 1850 przez naturalistę i ornitologa Carlesa Bonaparte na podstawie okazu schwytanego na Borneo. Nadano jej nazwę Chelidon dasypus[6][7]. Krótko potem – w 1854 – dwaj naukowcy Frederic Moore i Thomas Horsfield przenieśli ją do nowo utworzonego rodzaju Delichon[8]. Delichon to anagram greckiego słowa χελιδών (chelīdōn), oznaczającego jaskółkę[9], a dasypus pochodzi z greckiego δασύπους "gładko-nogi". Najbliższymi krewnymi oknówki wschodniej są inne ptaki z rodzaju Delichonoknówka zwyczajna i oknówka nepalska[10]. Wyróżnia się trzy podgatunki oknówki azjatyckiej[11][12][2]:

  • D. d. cashmeriensis – podgatunek występujący w Himalajach i Azji centralnej, opisane przez angielskiego ornitologa Johna Goulda w 1858 na podstawie okazu schwytanego przez Andrew Leith Adamsa w Kaszmirze[13]
  • D. d. nigrimentalis – opisany przez niemieckiego ornitologa Ernsta Harterta w 1910 na podstawie okazu schwytanego w Fujian[14].
  • D. d. dasypus – podgatunek opisany przez Bonapartego, rozmnażający się we wschodniej Rosji i na niedaleko położonych wyspach.

Opis[edytuj]

Dorosła oknówka wschodnia mierzy 12 cm. Posiada ciemnoniebieskie ubarwienie, z kontrastującą białą nasadą ogona i jasnoszarym brzuchem. Ogon jest lekko rozwidlony, brązowoczarny (podobnie jak lotki). Nogi i stopy – brązowo-różowe, otoczone białymi piórami; oczy – brązowe, dziób – czarny[11]. Występuje bardzo niewielki dymorfizm płciowy, samce mają zazwyczaj nieco bielszy brzuch, niż samice, zwłaszcza tuż po pierzeniu. Młode ptaki mają mniej błyszczące pióra, ciemnobrązowy grzbiet, czasami z brązowym nalotem na nasadzie ogona[15].

W stosunku do D. d. dasypus D. d. cashmiriensis jest nieco jaskrawiej ubarwiony i mniejszy. Najmniejszym podgatunkiem jest D. d. nigrimentalis[11]. Wszystkie podgatunki mogą być odróżnione od oknówki nepalskiej po białym podbródku (oknówka nepalska ma podbródek czarny), czarnych pokrywach ogona i bardziej kwadratowym ogonie. Od jaskółki oknówki oknówkę azjatycką odróżnia słabiej rozwidlony ogon i ciemniejszy brzuch[11].

Głos oknówki wschodniej to szemrzący, metaliczny trel, świstliwy świergot lub suchy, metaliczny pisk. Odgłosy są podobne do śpiewu jaskółki oknówki, aczkolwiek bardziej zgrzytliwe[15].

Występowanie i środowisko[edytuj]

D. d. dasypus rozmnaża się w południowo-wschodniej Rosji, na Wyspach Kurylskich, w Japonii i czasami Korei. W zimie przelatuje przez wschodnie Chiny i zimuje na Półwyspie Malajskim, Borneo, Filipinach, Jawie i Sumatrze, niekiedy pozostaje w Japonii. D. d. cashmeriensis rozmnaża się w Himalajach, od Afganistanu do Sikkim, oraz od Tybetu do zachodnich i centralnych Chin[11]. Występuje na wysokościach 1500-5000m n.p.m., najczęściej na 2400–4000 m[15]. Ten podgatunek migruje na niewielkie odległe, głównie zlatuje w niższe partie gór, czasem migruje do północno-wschodnich Indii, a niekiedy do Mjanmy i północnej Tajlandii. Trzeci podgatunek, D. d. nigrimentalis, rozmnaża się w południowo-wschodnich Chinach i południowej Syberii. Nie wiadomo, gdzie zimuje[11], ale ptaki z Tajlandii migrują jedyne na niżej położone tereny[16]. Oknówki azjatyckie można spotkać aż po Zjednoczone Emiraty Arabskie, choć tam się nie rozmnażają[17]. Obszar występowania D. d. cashmeriensis pokrywa się z obszarem oknowki alpejskiej, ale rozmażają się na różnych wysokościach. Możliwe, że pomiędzy tymi dwoma gatunkami dochodzi do krzyżowania[18].

Oknówka wschodnia najchętniej żyje na wzgórzach i w wąwozach na terenach górzystych, oraz na nadmorskich klifach, gdzie naturalne jaskinie i szczeliny dostarczają miejsca na gniazdo. Rozmnaża się także na dużych budynkach, takich jak kościoły, hotele, elektrownie[11]. W zimie zazwyczaj zlatuje na niżej położone tereny, chociaż w Tajlandii spotkano osobniki na wysokości 2565 m[19].

Zachowanie[edytuj]

Rozmnażanie[edytuj]

Jaskółka zbierająca materiał na gniazdo

Oknówka wschodnia rozmnaża się w koloniach, na klifach. Gniazda zawiesza pod nawisami skalnymi. Często także gnieździ się na dużych budynkach, takich jak mosty czy kościoły, ale nie w tak dużej ilości jak oknówka zwyczajna. Gniazdo budowane jest z błota, trawy i piór[11]. W przeciwieństwie do pokrewnych gatunków, jaskółka azjatycka czasem nie zabudowuje do końca gniazd i nadaje im wygląd głębszej wersji gniazda dymówki. Rosyjskie badania dowiodły, że połowa gniazd w rejonie Jeziora Bajkał była typu otwartego[20]. Podgatunek D. d. cashmiriensis buduje gniazda w kształcie płytkiej filiżanki[21][22].

Zazwyczaj lęg liczy 3-4 (okazjonalnie 6) białych jaj mierzących 20,2 mm × 14,1 mm i ważących 2,1 g[23]. Czas wysiadywania i karmienia młodych jest nieznany; prawdopodobnie jest zbliżony do czasu jaskółki oknówki (wysiadywanie 14-16 dni, karmienie 22-32 dni). Budową gniazda, wysiadywaniem jaj i karmieniem młodych zajmują się oboje rodzice[11].

Pożywienie[edytuj]

Oknówka wschodnia żywi się insektami chwytanymi w locie. Zjada głównie niewielkie muchy, mszyce z rodzaju Aphis i błonkoskrzydłe, takie jak latające mrówki. Jej jadłospis uwzględnia także wiele innych owadów: motyle, żuki, sieciarki. Pożywia się czasami na ziemi, dowodzi tego obecność w ich diecie skoczogonków i larw motyli[11].

Drapieżniki i pasożyty[edytuj]

Ptaki te często są nosicielami pasożytów – zarówno zewnętrznych (pchły, wszy), jak i wewnętrznych (pasożytów krwi). Oknówka wschodnia jest głównym nosicielem jednego z gatunków pcheł – Ceratophyllus hirundinis[24], a ostatnio odkryto u jej przedstawicieli oznaki ptasiej odmiany malarii[25]. Słabo poznano główne drapieżniki polujące na te ptaki. Prawdopodobnie są to gatunki podobne do tych atakujących oknówki, zwłaszcza szybko latające sokoły (np. sokół rdzawobrzuchy) chwytające swoje ofiary w locie[26].

Ochrona[edytuj]

Oknówka wschodnia jest rozpowszechniona na dużym terenie, a liczba osobników wydaje się stabilna, choć jest nieznana. Skutkiem tego została zakwalifikowana przez IUCN jako gatunek najmniejszej troski[27]. Osobniki gatunku są spotykane powszechnie i mogą występować nawet w południowej Syberii[11].

Przypisy

  1. Delichon dasypus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Asian House Martin (Delichon dasypus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-05].
  3. BirdLife International 2012. Delichon dasypus. W: IUCN 2016. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 2015-4. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 2016-02-29]
  4. P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Hirundininae Rafinesque, 1815 - jaskółki (wersja: 2015-10-01). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2016-02-29].
  5. P. Mielczarek, W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999. ISSN 0550-0842. 
  6. Charles Lucien Bonaparte: Conspectus generum avium. Lugduni Batavorum (Leyden): E.J. Brill, 1850, s. 343.
  7. Nomenklatura Bonapartego nie jest pewna, mógł mieć na myśli Hirundo dasypus. Zobacz Edward C. Dickinson, Loskot, V.M.; Morioka H.; Somadikarta, S.; van den Elzen, R. Systematic notes on Asian birds. 50. Types of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae. „Zoologische Verhandelingen, Leiden”, s. 108, 2006. 
  8. F. Moore: A catalogue of the birds in the museum of the East-India Company, volume 1. London; Wm. H. Allen & Co, 1854, s. 384.
  9. House Martin Delichon urbicum (Linnaeus, 1758). W: Bird facts [on-line]. British Trust for Ornithology, 2008-01-24.
  10. ITIS Standard Report Page: Delichon. The Integrated Taxonomic Information System (ITIS), 2008-01-23. [dostęp 2010-02-25].
  11. a b c d e f g h i j k Angela K Turner: A handbook to the swallows and martins of the world. Christopher Helm, 1989, s. 230–232. ISBN 0-7470-3202-5.
  12. F. Gill, D. Donsker: Swallows (ang.). IOC World Bird List: Version 6.1. [dostęp 2016-02-29].
  13. John Gould. „Proceedings of the Zoological Society of London.”. 369, s. 356, 1858. 
  14. Ernst Hartert: Die Vogel der palaarktischen Fauna. Systematische Ubersicht der in Europa, Nord-Asien un der Mittelmeerregion vorkommenden Vogel. 1910, s. 810.
  15. a b c Pamela C. Rasmussen: Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2. Barcelona. s. 313-314. ISBN I84-87334-67-9.
  16. Yan Yan. W: National Feng Huang Ku Bird Park [on-line]. Bird list, 28 grudnia 2009.
  17. Thabit Zahran Al Abdessalaam: The Emirates: A Natural History. Trident Press, 2006, s. 366. ISBN 1905486022.
  18. Edward C. Dickinson. Systematic notes on Asian birds. 13. A preliminary review of the Hirundinidae. „Zoologische Verhandelingen, Leiden”. 335, s. 138, 2001. ISSN 0024-1652. 
  19. Craig Robson: A Field Guide to the Birds of Thailand. New Holland Press, 2004, s. 216. ISBN 1843309211.
  20. Yu A Durnev. Materials to the ecology of Delichon dasypus (Passeriformes, Hirundinidae) on Khamar-Daban (South Baikal Territory). „Zoolicheskii Zhurnal”. 62, s. 1541-1546, 1983. 
  21. Eugene W Oates: The fauna of British India, including Ceylon and Burma. London: Tracker, Spink and Co, 1890, s. 270.
  22. James Murray: The avifauna of British India and its dependencies: a systematic account. London: Trubner and Co, 1890, s. 169-170.
  23. Dane z Turner (1989) dla D. d. cashmiriensis, Jaja innych podgatunków są nieco mniejsze
  24. Rothschild, Miriam; Clay, Theresa: Fleas, Flukes and Cuckoos. A study of bird parasites.. London: Collins, 1953, s. 92.
  25. Kyeong Soon Kim. =Bloodmeal identification and detection of avian malaria parasite from mosquitoes (Diptera: Culicidae) inhabiting coastal areas of Tokyo Bay, Japan. „Journal of Medical Entomology”. 46, s. 1230-1234, 2009. DOI: 10.1603/033.046.0535. 
  26. Killian Mullarney: Collins Bird Guide. Collins, 1999, s. 242. ISBN 0-00-219728-6.
  27. Asian House-martin – BirdLife Species Factsheet. BirdLife International. [dostęp 2009-12-13].