P-15

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
P-15 / P-15U
Ilustracja
Państwo ZSRR
Producent Arseniewskie Zakłady Lotnicze "Progress"
Rodzaj woda-woda
Przeznaczenie przeciwokrętowa
Data konstrukcji 1956
Operacyjność od 1960
Długość 5,8 m
Średnica 0,76 m
Rozpiętość 2,5 m
Masa 2300 kg (startowa)
Napęd 1 startowy silnik rakietowy,
1 marszowy silnik rakietowy
Prędkość 0,9 Ma - 1123 km/h
Zasięg 40 km
Naprowadzanie programowe, aktywne radarowe
Masa głowicy 480 kg[a]
Typ głowicy kumulacyjno-burząca 4G15
Użytkownicy
ZSRR, Polska i inne
Pocisk P-15U
Pociski P-15 na samochodach transportowych Ził-133

P-15 (ros. П-15) – radziecki pocisk rakietowy klasy woda-woda, z lat 60. XX wieku, szeroko używany przez liczne państwa do początku XXI wieku. Jego wersją ulepszoną był P-15U. W kodzie NATO oznaczone były SS-N-2A/B Styx. Dalszą wersją rozwojową był radziecki pocisk P-15M, ponadto w Chinach prowadzono ich produkcję licencyjną i rozwój pod oznaczeniami: HY, SY, FL z kolejnymi numerami lub C-201.


Historia rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Pocisk P-15 powstał z myślą o zastosowaniu go na małych okrętach, zwłaszcza opracowywanych równocześnie z nim kutrach rakietowych. O rozpoczęciu nad nim prac zdecydowała Rada Ministrów ZSRR 18 sierpnia 1955 r[1]. Prace nad samym pociskiem podjęto w filii biura konstrukcyjnego OKB-155 Mikojana przy zakładzie nr 1 (później wydzielonej jako biuro Raduga), pod kierownictwem Aleksandra Bieriezniaka[2]. Poszczególne elementy systemu były opracowywane przez inne jednostki. Pierwsze strzelania doświadczalne przeprowadzono już w październiku 1956 roku, na nadmorskim poligonie nad Morzem Czarnym. Pierwsze próbne odpalenie z okrętu – eksperymentalnego kutra rakietowego projektu 183E miało miejsce 16 października 1957 na Morzu Czarnym. Od października 1958 do września 1959 były prowadzone badania państwowe pocisku[2]. W dniach 15-31 grudnia 1959 miały miejsce próby pocisków na seryjnym kutrze rakietowym R-69 proj. 183R (oznaczenie NATO: Komar)[3]. 8 marca 1960 pocisk P-15 został oficjalnie przyjęty na uzbrojenie marynarki ZSRR[2], w składzie kompleksu rakietowego 4K30[3]. W kodzie NATO pocisk otrzymał oznaczenie kodowe SS-N-2A Styx.

W 1965 roku na uzbrojenie weszła ulepszona wersja pocisku P-15U (kompleks 4K40U). Odróżniała się ona przede wszystkim rozkładanymi po starcie skrzydłami, przez co mieściła się w mniejszych pojemnikach wyrzutni. W kodzie NATO otrzymała oznaczenie kodowe SS-N-2B Styx mod[4].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Pocisk miał duże rozmiary, lecz, mimo to, bardziej zwartą budowę od wcześniejszych uskrzydlonych pocisków przeciwokrętowych. Miał cylindryczny kadłub o sporej średnicy (76 cm), zwężający się przy dyszy silnika z tyłu. Charakterystycznym elementem pocisku były dwa krótkie trapezowe skrzydła i trzy stateczniki w części ogonowej, rozmieszczone względem siebie co 120° na obwodzie kadłuba. W części nosowej, pod opływową owiewką znajdowała się antena stacji radiolokacyjnej samonaprowadzania, dalej aparatura stacji i kumulacyjno-burząca głowica bojowa[2]. Głowica bojowa oznaczona 4G15 miała 480 kg (według innych danych[jakich?] 450 kg) materiału wybuchowego[a].

Pocisk P-15 miał dwustopniowy napęd rakietowy, w postaci startowego silnika rakietowego na paliwo stałe oraz marszowego silnika na paliwo ciekłe. Silnik startowy SPRD-30, o masie 480 kg, podczepiony pod ogonem pocisku, miał ciąg 28-30 ton i czas pracy 1,5 s[2]. Silnik marszowy S2.722W rozwijał ciąg 1211 kg w fazie rozpędzania pocisku, a później marszowy ciąg 511 kg [2]. Pocisk wystrzeliwany był z wyrzutni szynowej, osłoniętej hangarem. Przez pierwsze ok. 8 km (ok. 30 sekund lotu) pocisk wznosił się na zadaną wysokość, po czym kontynuował lot poziomy[4]. We wczesnych wersjach można było zaprogramować wysokościomierz barometryczny na lot na wysokości 100, 200, 300 lub 400 m, w późniejszych seriach wprowadzono radiowysokościomierz, co umożliwiło lot także na niższej wysokości[3]. Na większych wysokościach pocisk uzyskiwał dalszy zasięg, lecz był łatwiejszy do wykrycia. Lot poziomy odbywał się z prędkością poddźwiękową 312 m/s (1123 km/h) – ok. 0,9 Ma[4].

Pocisk współpracował ze specjalnie opracowaną okrętową stacją radiolokacyjną Rangout, zapewniającą wykrywacie celu wielkości niszczyciela z odległości 24 km (w sprzyjających warunkach wykrywano cele wielkości krążownika nawet z 60-80 km)[2]. W pierwszej fazie lotu rakieta była naprowadzana programowo, według danych wypracowanych przed odpaleniem przez okrętowy system kierowania strzelaniem (na kutrach proj. 205 był to system Klon-205). Na odcinku od 12 do 5 km przed celem stacja radiolokacyjna pocisku MS-2 rozpoczynała poszukiwanie celu, w wąskim zaprogramowanym uprzednio zakresie, a jeśli nie udało się go wykryć, przechodziła na poszukiwanie w szerszym zakresie[3]. Po uchwyceniu celu, pocisk samonaprowadzał się aktywnie na cel, schodząc w dół. W razie zakłóceń, system Test kierował pocisk w dalszym ciągu według poprzedniego namiaru przed zakłóceniem[5]. Maksymalny zasięg pocisku wynosił 40 km, aczkolwiek nie zawsze możliwe było wykrycie celów z takiej odległości środkami samego kutra rakietowego[3].

Oprócz pocisku naprowadzanego aktywnie radiolokacyjnie, od 1957 prowadzono prace nad wersję P-15T naprowadzaną pasywnie na podczerwień (widmo cieplne okrętu), wyposażoną w głowicę termonaprowadzania Kondor, opracowaną w instytucie NII-10. Jej badania przeprowadzono w sierpniu-październiku 1959[3].

Użycie[edytuj | edytuj kod]

Pociski P-15 weszły najpierw na uzbrojenie marynarki ZSRR, przenoszone przez kutry rakietowe proj. 183R (NATO: Komar, po 2 pociski) i proj. 205 (NATO: Osa-I, po 4 pociski). Ulepszone pociski P-15U były przenoszone także przez kutry projektu 205U (NATO: Osa-II).

Wkrótce po wejściu do służby, pociski P-15 wraz z przenoszącymi je okrętami stały się przedmiotem szerokiego eksportu do zaprzyjaźnionych krajów. Oprócz ZSRR, radzieckich pocisków używały wraz z kutrami proj. 205/205U: Algieria, Angola, Benin, Chiny, Bułgaria, Egipt, Etiopia, Finlandia, Indie, Irak, Jemen Południowy, Jemen Północny, Jugosławia, KRLD, Kuba, Libia, NRD, Polska, Rumunia, Somalia, Syria i Wietnam[5]. Część z tych krajów, a także Indonezja, używały tych pocisków także z kutrami proj. 183R[5]. Według nie do końca pewnych źródeł, wyeksportowano 191 kutrów proj. 205/205U[6], a także ok. 76 kutrów proj. 183R[5]. Część pocisków, np. do Chin eksportowano w wersji uproszczonej, z mniejszym zakresem przestrajania częstotliwości głowicy radiolokacyjnej[7].

Debiut bojowy pocisków P-15 miał miejsce w 1967 roku, kiedy to 21 października pocisk wystrzelony z egipskiego kutra proj. 183R zatopił izraelski niszczyciel „Eilat”, co wywołało spory oddźwięk wśród specjalistów morskich. Indyjskie kutry odnosiły sukcesy podczas wojny indyjsko-pakistańskiej w 1971[8]. Już jednak podczas kolejnej wojny izraelsko-arabskiej Jom Kippur w 1973, Izraelczycy nauczyli się przeciwdziałać pociskom P-15, stosując środki walki radioelektronicznej, polegające przede wszystkim na stawianiu celów pozornych z wyrzutni okrętowych. Wadą pocisków P-15 była spora martwa strefa rażenia (ok. 8 km od okrętu), a także możliwość wykrycia pracującego radaru pocisku[8]. W latach 80. pociski te były już praktycznie całkowicie przestarzałe i miały niewielką skuteczność na nowoczesnym polu walki morskiej[5], stanowiąc przy tym duży i stosunkowo powolny cel. Mimo to, były używane przez niektóre marynarki wraz z przenoszącymi je kutrami jeszcze przez kolejne dekady.

Począwszy od 1964 roku pociski P-15 używane były w Polsce, na 13 kutrach proj. 205. Pierwsza zakupiona partia pocisków kosztowała po 64 000 rubli. W 1966 roku zaprezentowano je publicznie na defiladzie XX-lecia[5]. W 1987 roku wystrzelono podczas ćwiczeń ostatnie polskie rakiety P-15, po czym używano jeszcze nadal pocisków P-15U[9]. Początkowo strzelania szkolne prowadzono jedynie na poligonach radzieckich koło Bałtyjska, a od 1992 roku na polskim poligonie morskim w rejonie Ustki, jednocześnie wykorzystując je od tego roku jako cele dla rakiet przeciwlotniczych[5].

Rozwój w Chinach[edytuj | edytuj kod]

Chiny otrzymały szybko – już w 1959 roku pierwsze pociski P-15, wraz z kutrami rakietowymi proj. 183R i następnie proj. 205[7]. Po pogorszeniu się stosunków radziecko-chińskich na początku lat 60. i przerwaniu dalszych dostaw, Chińczycy podjęli prace nad skopiowaniem pocisku i obu typów kutrów rakietowych. Spotykana jest informacja, także w źródłach chińskich, że produkcję skopiowanych pocisków rozpoczęto w 1974 roku, lecz część autorów przypuszcza, że mogło to nastąpić już około 1964 roku[7][10]. Używano ich na kutrach proj. 024 Houku (zmodyfikowana kopia projektu 183R) i proj. 021 Huangfeng (kopia projektu 205)[7].

Chińska kopia P-15 była oznaczana w zależności od wersji jako HY-1 (Hai Yang - Morski Orzeł), SY-1 (Shang You) lub FL-1 (Fei Long - Latający Smok)[10]. W 1970 roku opracowano powiększoną wersję rozwojową tego pocisku, o większym zasięgu (do 100 km) i z ulepszonym systemem samonaprowadzania, oznaczaną jako HY-2, SY-2, FL-3A lub C-201 i produkowaną w kilku wersjach. Ostatnim wariantem jest HY-4, w którym marszowy silnik rakietowy zastąpiono przez silnik turboodrzutowy i zwiększono zasięg do 150 km[10]. Pociski te mają w zależności od wersji kilka oznaczeń kodowych NATO, najlepiej znane to CSS-N-2 Silkworm. Oprócz Chin, eksportowane były do kilku krajów, m.in. Pakistanu i Bangladeszu[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. a b 480 kg materiału wybuchowego według R. Rochowicz, Rakietowe..., 450 kg według J. Ciślak, Polska..., natomiast W. Asanin, Bieguszczaja... podaje masę głowicy 500 kg.

Przypisy

  1. Władimir Asanin: Bieguszczaja po wołnam, w: "Tiechnika i Woorużenije" nr 02/2004, s.24 (ros.)
  2. a b c d e f g W. Asanin: Bieguszczaja..., ss.30-34
  3. a b c d e f R. Rochowicz, Rakietowe..., s. 32-33
  4. a b c J. Ciślak, Polska..., s. 226
  5. a b c d e f g J. Ciślak, Polska..., s.52-57
  6. R. Rochowicz, Rakietowe..., s. 37
  7. a b c d e Tomasz Szulc, Chińskie kutry rakietowe, w: "Morza, Statki i Okręty" nr 3/2005, s. 25-27
  8. a b Andrzej Kiński, Rakietowe "Błyskawice", w: Morze, Statki i Okręty nr 4/2005, s. 22
  9. R. Rochowicz, Rakietowe..., s. 38-39
  10. a b c Robert Rochowicz: Rakiety nad Chińskim Morzem, w: Morze, Statki i Okręty 4/2005, s. 32-33


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Rochowicz: Rakietowe "Osy", w: "Morza, Statki i Okręty" 1/2002
  • Jarosław Ciślak: Polska Marynarka Wojenna 1995, Warszawa 1995, ​ISBN 83-86776-08-0
  • Władimir Asanin: Bieguszczaja po wołnam, w: "Tiechnika i Woorużenije" nr 03/2004 (ros.)