Partykuła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Partykuła – niesamodzielny (nieposiadający samodzielnego znaczenia) wyraz lub morfem (tzw. wyrazek), nadający wypowiedzeniom zabarwienie znaczeniowe lub uczuciowe. Partykuły są nieodmiennymi częściami mowy.

Rodzaje partykuł[edytuj]

  • mnożna: razy
  • ograniczająca: tylko
  • przecząca: nie, ani (Ani mi się śni!)
  • przypuszczająca: by, chyba
  • pytająca: czy, -li (Znaszli ten kraj? Czy muszę to robić?)
  • rozkazująca: niech, niechaj
  • twierdząca: tak
  • wątpiąca: bodajże
  • akcentująca: się (Pisze się)
  • wzmacniająca: -że, -żeż, no, -ż (Chodź no! Mówże!)
  • życząca: oby (Oby się tak stało!)

Pisownia partykuły "by" oraz "nie"[edytuj]

Partykułę by piszemy łącznie z osobowymi formami czasowników (np. mógłby, zrobiłby), ze spójnikami (np. gdyby, jeśliby) oraz innymi partykułami (np. niechby). Poza tym (tzn. nieosobowych formach czasowników oraz po innych częściach mowy) piszę się by osobno, np. może by, trzeba by.

By może zmieniać miejsce w zdaniu, nie zmieniając jego znaczenia, np. Może dałby mi szansę? Może by mi dał szansę?

Nie piszemy łącznie z:

– rzeczownikami, np. nieszczęście, niepalenie;

– przymiotnikami w stopniu równym, np. nieładny;

– przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu równym np. niedobrze.

Nie piszemy rozdzielnie z:

– czasownikami, np. nie lubię;

– przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym, np. nie ładniejszy, nie najładniejszy;

– przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników, np. nie bardzo;

– wszystkimi przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym, np. nie lepiej, nie najlepiej;

– przyimkami, np. nie na, nie w;

– zaimkami, np. nie taki;

– liczebnikami, np. nie pierwszy.

Niektóre wyjątki:

niejeden (w znaczeniu 'wielu'), nieswój (w znaczeniu 'niezdrów'), niewiele, niewielu, nieco, niecoś, niejaki, niektórzy, niekiedy, niezbyt, niegdyś;

– czasowniki: niedowidzieć ('słabo widzieć'), niedomagać ('chorować'), niedosłyszeć ('słabo słyszeć'), nienawidzić;

– wyraźnie lub domyślne przeciwstawienia, np. nie przyjaciel, lecz wróg; nie szczęście, ale ciężki los;

– zastosowanie rzeczowników i przysłówków w funkcji orzeczników, np. nie koniec na tym ('nie jest koniec'), nie sztuka (' to nie jest sztuka') ze słabszym wygrać; mój syn bynajmniej nie leniwy ('nie jest leniwy')[1].

Przypisy

  1. Zofia Czarniecka-Rodzik: Gramatyka i stylistyka - 1 podręcznik. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o.o., 2013.