Pomocnik baldaszkowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pomocnik baldaszkowy
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd wrzosowce
Rodzina wrzosowate
Rodzaj pomocnik
Gatunek pomocnik baldaszkowy
Nazwa systematyczna
Chimaphila umbellata (L.) W.P.C. Barton
Veg. mater. med. U.S. 1:17. 1817[2]
Pokrój

Pomocnik baldaszkowy (Chimaphila umbellata (L.) W.P.C. Barton) – gatunek rośliny z rodziny wrzosowatych. W systemach wyróżniających rodzinę gruszyczkowatych zaliczany właśnie do niej[3].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zasięg (biogeografia) rozrywany. Rośnie na obszarach Europy, północnej Azji, Ameryki Północnej oraz Grenlandii i Wysp Kanaryjskich[4]. W Polsce występuje na rozproszonych stanowiskach, głównie na niżu. Najczęściej spotykany jest na Pojezierzu Mazurskim, na Wyżynie Lubelskiej i Małopolskiej, nad dolną Wisłą i Odrą. W górach jest bardzo rzadki[4]: zanotowano jego występowanie tylko u podnóża Pienin oraz w okolicach Przemyśla i Żywca.

W roku 2000 znaleziono jego stanowisko na Pogórzu Izerskim w Sudetach Zachodnich[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Owłosiona gruczołkowato, wzniesiona do wysokości 5–15 (wyjątkowo 25) cm[3], ulistniona jedynie w dolnej części.

Roślina tworzy podziemne rozłogi[6].

Liście
Liście zimotrwałe, drobne, skórzaste, lancetowate, z brzegu drobnopiłkowane, ciemnozielone; osadzone na krótkich ogonkach po 3-6 w nibyokółkach[3] (ulistnienie skrętoległe). Brak przylistków[6].
Kwiaty
W baldachogronach[3], które wieczorem przewieszają się w dół[4]. Mają średnicę 4–6 cm, 5 białych lub różowawych płatków okwiatu o zarysie jajowatym, spodem owłosionych.

Słupek górny[6]. Jego szyjka gruba i wyraźnie krótsza od pręcików[3], których jest 10[6].

Owoc
Pękająca pięcioma klapami torebka[3][6]. Gęsto owłosiona, biała, z krótkim dzióbkiem.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, chamefit. Kwitnie od czerwca do sierpnia[3][6]. Jest zapylana przez owady[6]. Preferuje gleby kwaśne, piaszczyste, bezwapienne. Związany z warstwą mszystą utrzymującą wilgoć. Częsty na siedliskach wspólnych z gruszyczką zielonawą i widliczem spłaszczonym. Jako roślina rozłogowa może tworzyć rozległe płaty, jednak zwykle są one stosunkowo nieduże – od kilkunastu do kilkudziesięciu ramet. Występuje głównie w półcienistych lasach i zaroślach. Głównie w borach sosnowych. W środkowej Europie najczęściej w kontynentalnych borach sosnowych świeżych odmiany typowej lub sasankowej, w pozostałych rzadziej[4]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla związku zespołów (All.) Dicrano-Pinion i Ass. Peucedano-Pinetum[7]. Ponadto występuje w buczynach[4].

Liczba chromosomów (2n) – 26[3][6].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów χειμών 'zima' i φίλος 'przyjaciel', co nawiązuje do zimozielonych liści. Epitet gatunkowy ma pochodzenie łacińskie od umbella 'parasol', nawiązując do kształtu kwiatostanu[6].

W dawnej polskiej literaturze określany również jako gruszyczka baldaszkowa albo okółkowa[8]. Inne nazwy, w tym ludowe, to gruszka baldaszkowata, gruszyczka baldaszko-kwiatowa, podwyhnyk żonoczy, stanownik baldaszkowaty lub pierwszy, wraźnik, zimozieleń, a także po prostu pomocnik. Nazywany był też jak borówki: brusznica i czernica[6]. Nazwę „pomocnik” niektórzy wiążą z wykorzystaniem w medycynie ludowej[4].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową[9]. W latach 1983–2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą[10]. Umieszczona na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia)[11]. Zagrożeniem dla gatunku jest użyźnianie siedlisk i sukcesja ekologiczna. Zdarza się zrywanie go oraz wykopywanie z naturalnych siedlisk i przesadzanie do ogródków[4].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza w medycynie ludowej. Stosowany również w homeopatii[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-13].
  2. Chimaphila umbellata (L.) W.P.C. Barton (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-11-15].
  3. a b c d e f g h Lucjan Rutkowski: Klucz o oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 69, 347, 348. ISBN 978-83-01-14342-8.
  4. a b c d e f g h Adam Rybarczyk, Pomocnik baldaszkowy Chimaphila umbellata (L.) W.P.C. Barton [pdf], „Głos Lasu”, 6 (570), 2018, s. 20-21, ISSN 0137-6691 (pol.).
  5. Przyroda Sudetów Zachodnich, t. 3, Jelenia Góra 2000, s. 26, ISSN 1508-6135
  6. a b c d e f g h i j Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. I. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 99.
  9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. Nr 0, poz. 1409).
  10. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1983 r. Nr 27, poz. 134).
  11. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  2. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.