Pysznogłówka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pysznogłówka
Ilustracja
Pysznogłówka dwoista
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj pysznogłówka
Nazwa systematyczna
Monarda L.
Sp. Pl. 22. 1753
Typ nomenklatoryczny
Monarda fistulosa L.[2]
Monarda punctata

Pysznogłówka (Monarda L.) – rodzaj roślin należących do rodziny jasnotowatych. Obejmuje w zależności od źródła od ok. 12[3][4], 16[5] do 22[6] gatunków. Wszystkie te rośliny rosną dziko w Ameryce Północnej na obszarze od Kanady po Meksyk. Zasiedlają lasy prerie i suche pola[3]. Szereg gatunków zostało rozprzestrzenionych jako uprawne[4][7], także spotykane w uprawie w Polsce[8][9].

Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne, zwłaszcza spotykana w licznych odmianach pysznogłówka szkarłatna M. didyma[3]. Są to rośliny miododajne, licznie odwiedzane przez pszczoły. Są też wykorzystywane do przyrządzania aromatycznych herbatek i potpourri[7]. Wykorzystywane są ze względu na silny aromat jako przyprawa w kuchni (zwłaszcza pysznogłówka szkarłatna, cytrynowa M. citriodora i dęta M. fistulosa. Wykorzystywane są także w ziołolecznictwie[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Monarda fistulosa
Pokrój
Byliny o płożących kłączach osiągające do 1,2 m wysokości, także rośliny jednoroczne[3].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe[3]. Liście ogonkowe[4], karbowane lub ząbkowane[3][4].
Kwiaty
Zebrane w gęstych okółkach w szczytowej części pędu, rozdzielonych wydłużonymi międzywęźlami[4], zwykle wsparte liściastymi przysadkami, czasem barwnymi[3]. Kielich zrosłodziałkowy, z 5 ząbkami na szczycie, z 13 do 15 wiązkami przewodzącymi. Korona biała, żółta, różowa, czerwona lub fioletowa. U nasady zrośnięte płatki tworzą rurkę rozszerzającą się ku gardzieli, zakończoną łatkami tworzącymi dwie wargi. Górna warga z dwóch łatek jest prosto ku górze wzniesiona, równowąska lub kapturkowata. Dolna warga składa się z trzech łatek, z dolną wyraźnie większą od bocznych. Cztery pręciki w dwóch parach, wystające lub nie z rurki korony. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, dwukomorowa, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, z dwudzielnym znamieniem o nierównych ramionach[3].
Owoce
Czterodzielne rozłupnie, rozpadające się na cztery pojedyncze rozłupki[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae Lindl.) w obrębie której zaliczany jest do podrodziny Nepetoideae, plemienia Mentheae i podplemienia Menthinae[10].

Wykaz gatunków[6][9]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-06].
  3. a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 284. ISBN 0-333-74890-5.
  4. a b c d e Monarda Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-03-13].
  5. a b David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 595. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. a b Monarda. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-03-13].
  7. a b Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 126. ISBN 978-83-925110-5-2.
  10. Genus: Monarda L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-03-13].