Roślina jednoroczna
Roślina jednoroczna, terofit (gr. theros ‘lato’, phyton ‘roślina’; ang. annual) – jedna z form życiowych roślin. Oznacza roślinę przechodzącą cały cykl rozwojowy (od wykiełkowania z nasiona do wydania własnych nasion) w ciągu jednego okresu wegetacyjnego[1][2]. Niesprzyjający okres (zimowy lub suchy) rośliny te przeżywają w postaci nasion[2]. Ze względu na krótki okres życia, który może trwać czasem nawet tylko kilka tygodni[3] (zob. efemerydy), są to zawsze rośliny zielne[2][3], często niewielkie i przez to słabo konkurencyjne. Ich przewagą jest natomiast zdolność do łatwej i szybkiej kolonizacji miejsc otwartych, powstających w wyniku zaburzeń naturalnych lub antropogenicznych. Odgrywają istotną rolę na obszarach pod wpływem klimatu suchego z wyraźną porą deszczową, tj. w takich formacjach jak stepy, półpustynie i roślinność śródziemnomorska[4]. Ze względu na adaptację do częstych zaburzeń do roślin jednorocznych należy wiele chwastów upraw. Z drugiej też strony wiele roślin jednorocznych uprawianych jest też jako warzywa i rośliny ozdobne[3].
W sumie gatunki roślin jednorocznych stanowią 6% ogólnej liczby gatunków roślin (15% gatunków roślin zielnych). Należą do 120 rodzin roślin. Mają największy udział we florze biomu pustynnego (14%), następnie tundry (11%) i lasów borealnych (11%). Najmniejszy udział mają we florze lasów tropikalnych, zarówno wilgotnych jak i suchych, gdzie stanowią 3% gatunków[5].
Niektóre gatunki rosną jako jednoroczne w obszarach z porą roku niekorzystną do rozwoju (z powodu mrozów lub suszy), natomiast w klimacie łagodniejszym są roślinami wieloletnimi[6]. Podobnie niektóre gatunki roślin zielnych pochodzące z obszarów tropikalnych, w strefie umiarkowanej uprawiane są jako jednoroczne, podczas gdy na obszarze swojego naturalnego występowania są bylinami. Ponadto niektóre gatunki roślin ozdobnych będące bylinami bywają uprawiane zwykle tylko przez jeden rok, gdyż później tracą walory ozdobne, stąd też ze względu na sposób uprawy przez ogrodników bywają (mylnie) określane roślinami jednorocznymi[7].
Rośliny jednoroczne ze względu na jednorazowe kwitnienie i owocowanie należą do roślin monokarpicznych[2].
W rolnictwie i na półkuli południowej
[edytuj | edytuj kod]
Nieporozumienia w używaniu terminu mogą występować między powyższą definicją, dotyczącą formy życiowej roślin, a naukami rolniczymi, w których roślinami jednorocznymi określane bywają te, których cykl rozwoju mieści się w ciągu jednego roku (niekoniecznie w jednym okresie wegetacyjnym). Do jednorocznych zalicza się w efekcie nie tylko rośliny jare (będące terofitami), ale też rośliny ozime (ang. winter annual[8]) – wysiewane jesienią, przechodzące zimą jarowizację i dające plon w roku następnym[9]. W klasyfikacji form życiowych roślin rośliny te, spędzające zimę w formie siewek, zaliczane są do hemikryptofitów (naziemnopączkowych roślin dwuletnich)[10].
Uprawiane rośliny jednoroczne (w ścisłym znaczeniu tego terminu) dzieli się na te, które uprawia się przez wysiew od razu na miejsca stałe i te, które wymagają uprawy z rozsady. W pierwszym wypadku chodzi o rośliny rozwijające się szybko, które w warunkach Europy Środkowej wysiewa się w kwietniu i na początku maja, często też później w ciągu roku. Rozsady stosuje się w odniesieniu do roślin, wymagających wcześniejszego siewu i ochrony młodych roślin przez niskimi temperaturami[11].
Podobnie nie są roślinami jednorocznymi w rozumieniu klasyfikacji form życiowych rośliny dwuletnie rosnące na półkuli południowej. Ich rozwój może mieścić się w ciągu jednego roku kalendarzowego, bowiem okres zimowy występuje tam w połowie roku[3].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ jednoroczne rośliny, [w:] Słownik tematyczny. Biologia, cz. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 62, ISBN 978-83-01-16530-7.
- 1 2 3 4 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 755, 778. ISBN 83-214-1305-6.
- 1 2 3 4 Peter H. Raven, Susan E. Eichhorn, Ray F. Evert, Biologia roślin, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2023, s. 635-636, ISBN 978-83-01-22897-2.
- ↑ Krystyna Falińska, Ekologia roślin, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 143, ISBN 83-01-14222-7.
- ↑ Tyler Poppenwimer, Itay Mayrose, Niv DeMalach, Revising the global biogeography of annual and perennial plants, „Nature”, 624 (7990), 2023, s. 109–114, DOI: 10.1038/s41586-023-06644-x [dostęp 2025-11-02].
- ↑ Murray W. Nabors, Introduction to Botany, Pearson, s. 66, ISBN 0-8053-4416-0.
- ↑ C. Bohm: Encyklopedia ogrodnictwa. Warszawa: Wydawnictwo „Elipsa”, 1995. ISBN 83-85152-39-3.
- ↑ winter annual [online], merriam-webster.com [dostęp 2026-03-12].
- ↑ Lesław Zimny, Encyklopedia ekologiczno-rolnicza, Wrocław: Wydawnictwo Akademii Rolniczej we Wrocławiu, 2003, s. 176, ISBN 83-87-866-79-2.
- ↑ Strasburger E., Noll F., Schenck H., Schimper A.F.W., Botanika, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1972, s. 264.
- ↑ Henryk Chmiel (red.), Uprawa roślin ozdobnych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980, s. 265, ISBN 83-09-00067-7.