Rokita (diabeł)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Rokita – imię jednego z diabłów, występującego w polskich podaniach ludowych[1]. Jego pozostałe przydomki to: Bubacz, Bugaj oraz Świepiot, Rokicki. Jest jednym z synów Bogów Żywiołów Borany i Borowiła, co czyni go "pomniejszym żywiołem", a jego bratem jest Boruta[2]. Cechuje go niewyobrażalna siła, ale za to nie jest zbyt przebiegły[3]. Nosi przy sobie berło Trójdzwonkowe zrobione ze Złotej Konwalii. Tak samo jak jego brat Boruta, posiada pomocników, znanych pod nazwą Bugaje-Szyszymory znane również jako: Hihimory, Kikimory, Szyszaki, Szaszory, Bubacze. Jego pomocnicy były szkodliwymi duchami domowymi, szczególnie znane były na terenach Rusi. Jak w przypadku wielu demonów z mitologii słowiańskich, powstawały z poronionego płodu, dziecka zmarłego tuż po porodzie bądź nagle zmarłej kobiety[4]. Rokita jest strażnikiem mokradeł oraz sprawcą bagiennych mgieł, która potocznie nazywane są mlekiem. Upodobał sobie tereny w pobliżu wody lub w okolicach grobli i dróg. Zamieszkuje tereny, które są kojarzone z bramą do zaświatów. Są to m.in. wszelkie mokradła, lasy, a przede wszystkim wnętrza starych wierzb[5].

Nazwy regionalne[edytuj | edytuj kod]

Na Śląsku Rokita nosił miano Wodnegomęża, czyli był traktowany jako utopiec (wodnego demona, który zamieszkuje stawy, rzeki, studnie, czyli większość zbiorników wodnych). Na jego powiązanie z wodami wskazuje podanie z rejonu Olkusza, w którym piszą, że miał zatopić tamtejsze kopalnie srebra[6]. Natomiast w Zagłębiu Dąbrowskim duch wodny (utoplok), mógł przybrać postać potężnego mężczyzny, a także konia, ryby lub ptaka. Formy te pokrywają się z formami przybieranymi przez Borutę[7].

W przedstawieniach łęczyckich Rokitę często traktują jako ekwiwalent Boruty[8] przedstawiają jako generała w złotym płaczu bądź przywdziany w kapelusz oraz surdut. Również tutaj popularne było przekonanie, że ukazuje się pod postaciami zwierzęcymi. Takimi jak: Świnia, ptak, ryba, koń, pies, mysz. Niezależnie od przybranej postaci czy to ludzkiej, czy zwierzęcej. Cechują go wrogie intencje w stosunku do ludzi[9].

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Jedna z legend głosi, że wraz z Wilesem oraz Borutą wystąpił przeciwko bogom i ludziom, ponieważ nie chcieli się dzielić leśną zwierzyną. W następstwie wojny Boruta stracił władztwo nad ptakami. Wiles natomiast przegrał zakład o zagadkę z Ciszem, któremu musiał oddać całą gadzinę, lecz odzyskał jej część po oddaniu Wodnikowi oraz Wodowi władztwo nad rybami. W tym czasie Rokita stoczył ciężką walkę z Obiłą, o władzę nad owadami, a szczególnie nad pszczołami, które otrzymał od Bożeboga-Boda. Rokita użyczył Bożebogowi pnia leśnej wierzby, gdy ten nie wiedział w jaki sposób ma się pozbyć ropy oraz robactwa z rany, którą miał na czole. Gdy rana zagoiła się na wskutek wierzbowego wywaru z dziupli znajdującej się w drzewie wylęgły się pszczoły i tak Rokita został uzyskał władztwo nad pszczołami. Gdy Obiła zauważyła jak użyteczne są te małe owady i postanowiła je odebrać jemu odebrać. Argumentowała to tym, że narodziły się w wierzbie, które jest traktowane jako drzewo Simów, więc należą one do nich. Rokiecie udało się wybronić i dalej sprawuje władztwo nad pszczołami, lecz źródła nie podają w jaki sposób tego dokonał[2].

Inne źródła podają, że był bardzo hojnym rozbójnikiem z Domaradza (Jest swego rodzaju odpowiednikiem Janosika)[5]. Mieszkał na górze Chyb z innymi zbójnikami. Okradał kupców przyjeżdżających do Domaradza, skradzionymi łupami obdarowywał chłopów. Według innej wersji legendy Rokita, zwany inaczej Rokietnikiem, był złą duszą zamieszkującą bagna (stąd jego nazwa pochodząca od mchu rokietnika często występującego w środkowoeuropejskich lasach) i topiącą tych, którzy wdarli się na teren jego siedliszcza. Jeszcze inna wersja mówiła, że był diabłem kaliskim konkurującym z łęczyckim Borutą[10].

Kolejna z legend mówi, że Rokita razem z Borutą udali się do karczmy znajdującej się w Łodzi, aby napić się tamtejszego piwa. Ich pragnienie było naprawdę wielkie i wypili wiele piw. Karczmarz tym faktem się zaniepokoił i zainteresował się tym czy goście mają czym zapłacić. Więc powiedział im, że nie przyniesie kolejnego piwa dopóki nie zapłacą za piwa, które wypili. Rokita się jedynie zaśmiał i rzucił na blat kilka złotych monet i zażądał, aby karczmarz przyniósł im więcej piwa. Gdy ten wrócił z kolejną porcją trunku i próbował podnieść złote monety rzucone przez diabła, okazało się, że palą one skórę żywym ogniem. Karczmarz jedynie krzyknął z bólu i usłyszał diabelski śmiech dochodzący z kłębów dymu unoszących się w miejscu, w którym jeszcze chwilę temu siedzieli jego goście. Piwo, które chwilę wcześniej przyniósł było już wypite, a po monetach nie został żaden ślad[11].

Jeszcze inna legenda pochodzi ze wsi Błędowy, należącej do parafii wsi Chmielnika, znajdującej się półtorej mili od Rzeszowa. W owej wsi żył sobie ubogi wieśniak, który chciał ukryć swoją rozpacz przed żoną, więc wybiegł z chaty i pobiegł na urwistą skałę. Stanąwszy na niej zaczął na głos mówić jakie jego życie jest marne i nieszczęsne. Gdy tak zawodził i płakał, stanął przed nim Rokita. Z początku wieśniak przestraszył się jego postaci, ale po chwili uznał, że nie jest, aż tak straszna. Rokita ofiarował jemu dużo pieniędzy, bez żadnego procentowania. Z warunkiem, że w ustalonym dniu oraz godzinie odda jemu sumę co do grosza, w innym wypadku zabierze jego duszę. Wieśniak przyjął ofertę oraz uprzejmie podziękował, po czym diabeł zniknął. Po pewnym czasie, dorobił się znacznej sumy pieniędzy. Gdy nastał czas spłacenia długu, udał się w to samo miejsce, gdzie spotkał Rokitę za pierwszym razem i zaczął go wołać. W odzewie inny diabeł odpowiedział jemu, że Rokity już nie ma. Został zabity przez Najświętszą Pannę. Więc wieśniak wrócił do domu nie mając nikomu oddać pieniędzy, gdyż Rokita już nie żył. Od tamtego czasu ludzie zaczęli wołać na rodzinę wieśniaka Rokita i przydomek ten używa kilka rodzin wywodzących się z jego rodu[12].

Wierzenia ludowe[edytuj | edytuj kod]

Wierzono, że potrafi przybierać postać kota. Czarownice w zaklęciach ludowych prosiły go szczególnie o obfitość krów, aby dawały więcej mleka. Byłą to sprawa niezwykle ważna dla ludu, ponieważ w obliczu nieustannie grożącego głodu brak mleka urastał do rangi ludowej obsesji. Dlatego też powstał cały zakres wierzeń w tym temacie. Były to zaklęcia, modły kierowane do Rokity, jako patrona nabiału i mleczności, a także funkcjonowały jako przysłowia kuchenne. Wiadomo, iż w Zielone Świątki, w trakcie obrzędu zbierania rosy, czarownice napotkawszy krzaczastą wierzbę-rokitę targały nią mówiąc do Rokity: „Rokita, daj mleka,oddaje ci duszę i ciało,bo mi się mleka zachciało”. Na wskutek zaklęcia powstał wierszyk powtarzany przez gospodynie w kuchni: „Był sobie raz diabeł Rokita i przyszła do niego kobita. Oddaje mu duszę i ciało. Bo jej się mleka zachciało”[5]. Gdy Rokita zaakceptował ofiarę składającą się z duszy kobiety, wychodził z bagna pod postacią kota i zaczynał mruczeć zadowolony[13].

Rokita w sztuce[edytuj | edytuj kod]

W Teatrze Lalek "Arlekin" znajdującym się w Łodzi była wystawiana sztuka pod tytułem: Jak diabeł Rokita do wsi zawitał. Mówi o ubogiej kobiecie, do której zawitał tytułowy diabeł. Zapronował jej za możliwość służby i niej wielkie bogactwo. Agata, bo tak miała na imię ta kobieta, przystała na te warunki. Więc Rokita napełnił jej dzbany złotem. W tym momencie jej dziadek ostrzegł ją, że diabelskie złoto nie przyniesie jej szczęścia, ale było już za późno, ponieważ diabeł zjawił się już we wsi i zaczął prosić. W pierwszej kolejności wywiódł Pastucha w pole, potem wprawił całą wieś w szaleńczy taniec, obcina warkocz pewnej dziewczynie, a także powoduje, że krowa nie daje mleka. Po tych wyczynach, jeden z mężczyzn obiecuje zemstę na diable i wtedy we wsi odbyła się narada jak owego diabła wykurzyć. Owy mężczyzna zgłasza się i proponuje, że zaczaruje diabła, aby wziął z powrotem nieszczęsne złoto, które podarował Agacie. Plan ten się powiódł, ale w momencie gdy Rokita zaczął uciekać, Agata go zatrzymuje i mówi, że chce odzyskać złoto, które jej podarował.Diabeł ulega gdy Agata skarży się, że poskarży na niego w piekle. Więc Rokita daje Agacie nową chałupę, ale było jemu źle na służbie. Po pewnym czasie kobieta prosi o zgodę na ożenek z Rokitą. Ten się zgadza, ale proponuje wpierw go odmienić przy pomocy wody święconej. Rokita się wystraszył gdy chata Agaty została poświęcona i ten ucieka do piekła, a sama kobieta za swoje skąpstwo zostaje ukarana i zmienia się w starą jędzę[14].

Bajki[edytuj | edytuj kod]

Również w bajkach Rokita doczekał się własnych opisów. Oto jeden z nich:

"Po niebie szybko przesuwają się ponure chmury. Zimny wiatr smaga podróżnych po twarzach. Ścieżka staje się coraz mniej widoczna. Jeszcze tego nie wiedzą, ale zgubili drogę. Przez świst wiartu słychać wyraźnie śmiech. Gruby. Basowy. Wydawałoby się, że ludzki lecz jednocześnie przeszywający piekielnym strachem. To diabeł. Nazywają go Rokita. Jest wielki i przysadzisty. Zamieszkuje bagna i moczary, w pobliżu których ochoczo napada na ludzi by pomieszać im zmysły i ściągnąć na bezdroża, w bagno. I biedni Ci, który nie poznali się na fortelu tego diabliska. Z chłopskich opowieści wynika, że Rokita przyjmuje postać ponurego, wulgarnego i nieokrzesadnego szlachcica, który nie grzeszy jednak inteligencją. Strzeżcie się jednak jego potwornej, diabelskiej siły i gdy go usłyszycie szukajcie czym prędzej zgubionej w lesie ścieżki[15]."

Jedno ze studiów filmowych, a mianowicie: Studio miniatur filmowych. Stworzyło serię bajek animowanych pod tytułem: "Rokita". Scenariusz owej animacji napisał: Andrzej Lach[16]. Wszystkie produkcje powiązane z diabłem Rokitą, a także wiele innych można znaleźć na ich kanale youtube, a także stronie internetowej tego studia.

Powstała również książka dla dzieci o nawie "Diabeł Rokita. Wesołe bajki". Składa się na nią zbiór kilku bajek oraz puzzle na każdej z jej stron[17].

Filmy[edytuj | edytuj kod]

Postać Rokity pojawiła się również w filmach stworzonych przez Allegro, znanych jako "Legendy Polskie". Aktorem, który wcielił się w tą postać jest Piotr Machalica[18].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Postać Rokity pojawiła się również w utworze "Kocham wolność", który został wykonany przez Mateusza „Matheo” Schmidta oraz Damiana Ukeje ze ścieżki dźwiękowej do serii Legendy Polskie, doczekał się swojej filmowej wersji. W owym klipie pojawia się diabelski skład: Boruta, Rokita i Marysia, grani przez Tomasza Drabka, Piotra Machalicę oraz Aleksandrę Paleolog[19].

Kolejnym utworem, w którym pojawia się Rokita, jest utwór: "Diabeł Rokita", z roku 1992. Wykonany przez Danutę Stankiewicz[20].

Literatura uzupełniająca[edytuj | edytuj kod]

Większość z zaproponowanej poniżej literatury nie mówi bezpośrednio o Rokicie, a o Borucie. Postacie te są stosowane wymiennie. Częstym problemem w mitologii słowiańskiej jest to, że jeden demon, bądź duch występują pod wieloma nazwami, nieraz tymi samymi, w zależności od regionu, z którego pochodzą. Niektóre z zaproponowanych książek temat pomniejszych demonów, bądź ich pomocników, co może być ciekawą lekturą uzupełniającą.

Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980.

Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych słowian, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1998.

Tadeusz Linkner, Słowiańskie bogi i demony, Wydawnictwo "Marpress", Gdańsk 1998.

Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Demonologia słowiańska : Satanorium.pl, satanorium.pl [dostęp 2018-10-30].
  2. a b Czesław Białczyński, Mitologia Słowiańska Ksiąga Tura, 2000, ISBN 83-85109-27-7.
  3. Webmastering LO Tarnobrzeg, Diabły polskie, „Lesser - Szkolna Gazeta Internetowa” [dostęp 2018-11-21] (pol.).
  4. Kikimora, złośliwa zwiastunka nieszczęść - Słowiański Bestiariusz, slowianskibestiariusz.pl [dostęp 2018-11-25] (pol.).
  5. a b c Rokita – strażnik mokradeł, „Słowianie i Słowianowierstwo”, 6 czerwca 2016 [dostęp 2018-11-21] (pol.).
  6. Barbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia Demonów, 2000.
  7. 2005-2006, Nyja Nija 5 » BogowiePolscy.net - Panteon Plemion Lechickich, www.bogowiepolscy.net [dostęp 2018-11-25] (pol.).
  8. Boruta - Polska bajka ludowa. Słownik - red. Violetta Wróblewska, bajka.umk.pl [dostęp 2018-11-26] (pol.).
  9. Jadwiga Grodzka, Legendy Łęczyckie, 1960.
  10. Eligiusz Kor-Walczak, Baśnie i legendy kaliskie, 1986, ISBN 83-210-0661-2.
  11. Polskie legendy: Jak Boruta i Rokita w karczmie piwo pili, www.bajkowyzakatek.eu [dostęp 2018-11-27].
  12. Kazimierz Władysław Wójcicki, Klechdy. Starożytne podania i powieści ludowe, 1981, ISBN 83-06-00579-1.
  13. Więcej o polskim diable, 11 września 2013 [dostęp 2018-11-25] (pol.).
  14. Jak diabeł Rokita do wsi zawitał, „Międzynarodowy Festiwal Filmów Młodego Widza Ale Kino!” [dostęp 2018-11-27] (ang.).
  15. Bajkowe stwory: Diabeł Rokita, www.bajkowyzakatek.eu [dostęp 2018-11-27].
  16. Studio Miniatur Filmowych, smf.com.pl [dostęp 2018-11-27] (pol.).
  17. Agnieszka Frączek, Diabeł Rokita. Wesołe bajki., 2004, ISBN 978-83-7250-170-7.
  18. Legendy Polskie - Allegro.pl, allegro.pl [dostęp 2018-11-21].
  19. Przebudzenie Rokity w teledysku Kocham wolność - Kawerna - fantastyka, książki fantastyczne, fantasy, „Kawerna - fantastyka, książki fantastyczne, fantasy”, 8 sierpnia 2017 [dostęp 2018-11-21] (pol.).
  20. Danuta Stankiewicz – Encykolpedia w www.szlabany.org seo 89, www.szlabany.org [dostęp 2018-11-21] (pol.).