Salambo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Salambo
Salammbô
{{{nazwa}}}
Autor Gustaw Flaubert
Miejsce wydania Francja
Język francuski
Data I wyd. 1862
Typ utworu powieść
Salambo – mal. Gaston Bussière

Salambo (oryg. fr. Salammbô) – powieść Gustawa Flauberta z 1862 roku, której akcja rozgrywa się podczas wojny Kartagińczyków z najemnikami w III stuleciu p.n.e. (240-237 p.n.e.).

Na język polski przetłumaczona pierwotnie przez Natalię Dygasińską pt. Córka Hamilkara (1876), a następnie przez W. Rogowicza jako Salambo (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa, 1950). W 1864 umieszczona przez Watykan w Indeksie ksiąg zakazanych[1].

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Pomysł napisania powieści historycznej, bliskiej konwencjom romantycznym, narodził się u Flauberta pod wpływem niepowodzeń związanych z utworem Pani Bovary. Twórca uznał wówczas, że nie będzie w stanie pisać o współczesnym mu świecie, nie narażając się ponownie na oskarżenia o niemoralność, i zdecydował się umieścić akcję kolejnej powieści w dalekiej przeszłości, zaś jej główną bohaterką uczynić kobietę o imieniu Pyrrha[2]. W 1858 udał się do Tunisu dla poznania ruin Kartaginy, równolegle zapoznając się z tekstami historyków starożytnych. Pod wpływem tej lektury całkowicie przekształcił pierwotny plan powieści, zmieniając też imię tytułowej postaci[3].

Od dzieciństwa zafascynowany historią starożytną, Flaubert poszerzał swoją wiedzę o dziejach i obyczajowości Kartaginy przez kilka miesięcy, nim ostatecznie przystąpił do pisania. Latem 1857 w listach do przyjaciół skarżył się wręcz, iż mimo przeczytania ponad stu pozycji opisujących różne aspekty dziejów interesującej go epoki, nadal nie jest w stanie wyobrazić sobie emocji przeżywanych przez uczestników wojny, którą obrał za tło akcji powieści[4].

Treść[edytuj | edytuj kod]

Zakończyła się pierwsza wojna punicka, tysiące najemników zatrudnionych przez władze Kartaginy oczekują na wypłatę żołdu, która jednak nie nadchodzi. Atmosfera w ich obozie staje się nerwowa, część z nich, dowodzona przez Matha, pustoszy ogrody pałacu wodza Hamilkara, gdzie Matho widzi jego córkę – olśniewająco piękną Salambo. Władze Kartaginy nakazują najemnikom wyjść z miasta i oczekiwać na wypłatę poza murami. Po wymarszu do żołnierzy docierają wiadomości o śmierci 300 ich towarzyszy w mieście oraz o dalszym opóźnieniu wypłaty. Dodatkowo do buntu judzi najemników podstępny i mściwy Grek Spendiusz – były niewolnik. W rezultacie oblegają oni miasto.

Matho i Spendiusz przedostają się do miasta, z którego Matho wykrada przedmiot kultu – święty zaimf (welon). Trwają walki o miasto Utyka, z którego ostatecznie najemnicy zostają wyparci. Sytuację buntowników ratuje powrót oddziałów Matha. Tymczasem do Kartaginy powraca Hamilkar Barkas, niedawny bohater wojny z Rzymem, teraz obwiniany za bunt najemników, którymi wcześniej dowodził. Choć wódz początkowo nie chce występować przeciw tym, których racje pojmuje, daje się w końcu namówić na przejęcie dowództwa nad wojskami kartagińskimi. Zaczyna odnosić zwycięstwa, jednak Kartagina nadal pozostaje odcięta od świata. W mieście szerzy się głód, a utrata zaimfu podsyca strach wśród mieszkańców. Za namową kapłanów Salambo udaje się więc do namiotu Matha, by odzyskać świętą tkaninę. Uwodzi go, po czym ucieka wykradając zaimf. Tymczasem Hamilkar porozumiewa się z z Narr Hawasem (władcą sąsiedniego państwa pomagającego najemnikom) i skłania go do porzucenia Matha.

W toku zażartych walk najemnicy na nowo otaczają Kartaginę, której mieszkańcy, cierpiąc z głodu i pragnienia, składają własne dzieci w ofierze Molochowi. Hamilkar ukrywa jednak swego kilkuletniego syna Hannibala, ratując mu życie. Część oddziałów najemników zostaje zwabiona i otoczona w skalnym wąwozie, gdzie umierają oni z głodu; pojmany zostaje również Spendiusz. Podczas oblężenia miasta opanowanego przez najemników zostaje ukrzyżowany. W odwecie podobny los spotyka schwytanego przez najemników okrutnego dowódcę kartagińskiego Hannona. Pozostałe wojska najemników zostają pokonane w końcowej bitwie. Jedynie wzięty do niewoli Matho zostaje przeznaczony do złożenia go na ofiarę dziękczynną. Prowadzony ulicami miasta, wyszydzany i maltretowany przez tłum, staje przed Salambo, która ma za chwilę zostać małżonką Narr Hawasa. Widząc jego zmasakrowaną postać, dziewczyna pada martwa.

Cechy utworu[edytuj | edytuj kod]

Głównym tematem powieści jest cierpienie i obsesja przywódcy najemników Matha, który w ujęciu Flauberta stał się romantycznym barbarzyńcą, i którego życie od momentu spotkania z Salambo jest podporządkowane marzeniom o niej. Motywacją Matha w działaniu nie są pieniądze (jak w przypadku autentycznych przywódców buntu), lecz pożądanie nieosiągalnej córki Hamilkara[5]. Toczona przez niego walka jest bojem o wszystko albo nic: Matho utożsamia walkę o Kartaginę z walką o własną miłość. Skazany jest jednak na klęskę, gdyż dowodzone przez niego siły nie są zdolne do skoordynowanego działania – zbyt wielkie są wśród jego żołnierzy różnice kulturowe i językowe. Stosując zabieg ironii, Flaubert konstruuje monumentalną scenę wkroczenia Matha do Kartaginy – jest to jednak wejście do miasta przez bezbronnego jeńca, zakończone jego egzekucją – nie zaś wymarzone przez bohatera zdobycie fortecy[6].

Salambo jest równocześnie powieścią o iluzji i nietrwałości. Matho marzy o życiu z Salambo w mitycznej, rajskiej krainie, zarazem wyobrażając sobie Kartaginę jako niezdobytą, mityczną twierdzę. Tymczasem oblegane przez najemników miasto jest pogrążone w wewnętrznym chaosie, zaś jego mieszkańcy nie wiedzą, w jaki sposób ratować własne życie. Iluzją jest również pozycja Hamilkara Barkasa, na przemian czczonego i potępianego przez współrodaków (zależnie od wyników toczonych przez niego bitew), a nawet szczęście samej Salambo, odsuniętej wbrew własnej woli od roli kapłanki Tanit i zmuszonej do zawarcia małżeństwa. Kruchość jej istnienia symbolicznie ukazuje jej śmierć w finałowej scenie utworu[7].

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Galijscy najemnicy w Kartaginie (mal. Paul Jamin – "Pokusa")

Powieść została bardzo dobrze przyjęta przez krytykę (poza Sainte-Beuve'em, który zarzucił Flaubertowi sadyzm i mnogość niezrozumiałego słownictwa[8]) oraz innych znanych artystów francuskich – o Salambo pozytywnie wypowiadał się Wiktor Hugo, Jules Michelet czy Hektor Berlioz. Wysoko oceniona została zarówno umiejętność oddawania przez autora realiów minionej epoki, jak i potęga licznych w utworze epickich scen zbiorowych i batalistycznych. Doceniony został nowatorski sposób ukazania wydarzeń wojennych z perspektywy ich szeregowych uczestników, równoległe ukazywanie punktu widzenia obydwu stron, a zarazem wyjątkowa atmosfera utworu.

Późniejsi krytycy byli mniej przychylni wobec Salambo – mimo docenienia rozmachu utworu i talentu narracyjnego Flauberta, powieść ta zyskiwała o wiele niższe oceny niż Pani Bovary czy Szkoła uczuć jako nienaturalna, pełna umyślnie przejaskrawionych epizodów i przesadnie eksponująca okrucieństwo. Krytycy ci wychodzili z założenia, że Flaubert, pragnąc za wszelką cenę "odciąć się" od Pani Bovary i jej stylistyki, celowo skonstruował Salambo jako jej zupełne zaprzeczenie – chociaż istnieją podobieństwa w psychologicznym rysunku obydwu bohaterek.

Wielkim obrońcą i miłośnikiem Salambo był György Lukács, który uznał ją za modelową powieść historyczną. Z taką interpretacją nie zgadzał się inny badacz francuskiej powieści dziewiętnastowiecznej Victor Brombert, zdaniem którego utwór, chociaż utrzymany w historycznej konwencji, był przede wszystkim opowieścią o świętokradztwie, naturze bogów i zakazanej namiętności, zaś Flaubert, nie chcąc dopuścić do nowego skandalu obyczajowego, zatuszował te skandalizujące motywy wśród wielości krwawych scen bitewnych. Podkreślany był tu fakt, że Salambo nie jest w stanie w rzeczywistości przedstawić obrazu prawdziwej Kartaginy ze względu na całkowity brak opisów życia codziennego tego miasta w literaturze historycznej[9].

Adaptacje i nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Sztuki plastyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Rzeźby w brązie: Théodore'a Rivière (1895) i Jean Antoine Marie Idraca (1903)
  • Litografia barwna Alfonsa Muchy (1896) i obraz Gastona Bussière'a (1907)

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

  • Salambo – opera Ernesta Reyera (1890);
  • Salambo – opera Philippe'a Fénelona (1998);
  • W 1989 Julie Pietri śpiewała piosenkę zatytułowaną Salambo i nawiązującą do losów tytułowej bohaterki powieści;
  • W 1977 powstał zatytułowany tak album grupy rockowej "Wapassou" ze Strasburga;
  • Opery na podstawie powieści pisali Modest Musorgski i Siergiej Rachmaninow, jednak żaden nie dokończył swojego dzieła.

Film[edytuj | edytuj kod]

  • Cabiria - włoski film Giovanni'ego Pastrone z 1914 luźno opierał swoją fabułę o wątki z Salambo
  • Salammbô – francuski film Pierre'a Marodona z 1925
  • Salammbô – włosko-francuski film Sergio Greco z 1960

Komiks[edytuj | edytuj kod]

Luźną interpretację powieści, łączącą wątki flaubertowskie z elementami science fiction, stworzył Philippe Druillet w trzech albumach: Salambo, Kartagina i Matho.

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Bezpośrednio po wydaniu książki w paryskim Palais-Royal została wystawiona jej parodia pt. Folambo.
  • 9 sierpnia 1980, w dniu rocznicy śmierci Flauberta, Rober Racine czytał publicznie, bez przerwy, cały tekst Salambo.
  • Na fabule powieści opiera się analogicznie zatytułowana gra komputerowa[10].

Przypisy

  1. Index Librorum Prohibitorum 1948/1949.
  2. J. Parandowski, Przedmowa [w:] G. Flaubert, Pani Bovary, Unia Wydawnicza Verum, Warszawa 1997, ISBN 83-85921-67-2, s.15
  3. J. Parandowski, op.cit.
  4. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.436–438
  5. F. Brown, Gustaw Flaubert, s.456
  6. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.457–458
  7. F. Brown, Gustaw Flaubert, ss.460–461
  8. J. Parandowski, op.cit., s.16
  9. J. Parandowski, op.cit., s.16
  10. Recenzja i opis na gamestar.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]