Fantastyka naukowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie ze „science fiction”. Zobacz też: Science Fiction – miesięcznik.

Fantastyka naukowa (ang. science fiction) – gatunek literacki, filmowy oraz gier komputerowych o fabule osnutej na przewidywanych osiągnięciach nauki i techniki oraz ukazującej ich wpływ na życie jednostki lub społeczeństwa[1][2]. Wizje futurologiczne są pozbawione cudowności, a także przestrzega się zasad prawdopodobieństwa[1]. Razem z fantasy i horrorem, fantastyka naukowa zaliczana jest do fantastyki.

Fantastyka naukowa najczęściej opisuje wydarzenia umiejscowione w przyszłości wobec czasów autora (lecz niekoniecznie) i opiera się na hipotetycznym rozwoju nauki i techniki[1]. Utwór fantastycznonaukowy zawiera zwykle takie cechy jak: specyficzny typ czasoprzestrzeni, neologizmy związane z rozwojem techniki, kontakt z obcą cywilizacją, podróż w czasie, cudowne lub tragiczne skutki wynalazków technicznych i odkryć naukowych. Najważniejsza jest hipotetyczna zgodność wydarzeń ze współczesnym stanem wiedzy o nauce i technice[3][4].

Najbardziej charakterystyczne motywy utworów fikcji naukowej to umiejscowienie akcji na innych planetach, zamknięcie jej na pokładzie statku kosmicznego, wędrówka w czasie, kontakt z obcą cywilizacją, lub obrona planety[1]. Akcja utworów fikcji naukowej może się jednak również odbywać w całości na Ziemi w nieznacznie tylko zmodyfikowanych przewidywaniach realiów bliskiej nam przyszłości, czy też w czasie równoległym do naszej rzeczywistości[4]. Bywa także, że spora część akcji toczy się w przeszłości (jak w Linii czasu Michaela Crichtona).

Fantastyką naukową zajmuje się nie tylko historia literatury i krytyka literacka, ale także socjologia, psychologia i futurologia[5]. Wizje przyszłych światów są też interesujące z punktu widzenia politologii.

Definicja[edytuj]

Arthur C. Clarke we wstępie do swoich dzieł zebranych, napisanym w czerwcu 2000 roku, zadając pytanie Czym właściwie jest fantastyka naukowa? odpowiada: próby zdefiniowania fikcji naukowej będą kontynuowane tak długo, jak długo ludzie będą pisać prace doktorskie. Zgadza się jednak z definicją jednego z doktorantów, Damona Knightafantastyka naukowa to to, na co wskazując mówię: "To jest fantastyka naukowa"[6].

Dodatkowo, rozróżniając fantastykę naukową od fantasy, Clarke sugeruje następującą definicję operacyjną:

  • fantastyka naukowa jest tym, co nie może się wydarzyć – na szczęście;
  • fantasy jest tym, co nie może się realnie wydarzyć – niestety[6].

Według definicji zaproponowanej przez Andrzeja Zgorzelskiego, fantastyka naukowa to zbiór utworów, w których opisane są zdarzenia, postaci, sytuacje lub przedmioty niemożliwe, niespotykane[7].

Podgatunki[edytuj]

Literatura[edytuj]

Tradycje literatury fantastycznonaukowej sięgają początków XIX w. (Frankenstein Mary Shelley), choć jej prawdziwy początek przypada raczej na lata 60. XIX w. i związany jest z rozwojem zarówno powieści przygodowej, jak i techniki – tu najważniejszym autorem jest Jules Verne: Pięć tygodni w balonie (1863), Podróż do wnętrza Ziemi (1864). Dzieje w zasadzie już XX-wieczne otwiera H. G. Wells z Wehikułem czasu (1895) i Wyspą doktora Moreau (1896). W XX wieku powieść science-fiction rozwijał czeski pisarz Karel Čapek[9], autor utworów Krakatit i Fabryka absolutu. Oba okazały się prorocze wobec wykorzystania energii jądrowej. Čapek jest też autorem dramatu R.U.R., który wprowadził do języków świata słowo robot[10]. Tradycję polskiej fikcji naukowej stworzył Jerzy Żuławski w trylogii księżycowej: Na srebrnym globie (1903), Zwycięzca (1910), Stara Ziemia (1911). Słynnym polskim pisarzem SF był Stanisław Lem.

Nagrody[edytuj]

anglojęzyczne:

polskie:

Film[edytuj]

 Osobny artykuł: Film fantastycznonaukowy.
Kadr z serialu Planeta Małp z 1974 roku

Do najważniejszych filmów zaliczanych do fantastyki naukowej należą: 2001: Odyseja kosmiczna Stanleya Kubricka wraz z kontynuacją 2010: Odyseja kosmiczna, na podstawie powieści Arthura C. Clarke'a oraz Łowca androidów (oryg. Blade Runner) Ridleya Scotta na podstawie powieści Philipa K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? (ang. Do Androids Dream of Electric Sheep?). Znanym dziełem jest także rozpoczęty w 1979 roku przez tegoż reżysera cykl Obcy. Na uwagę zasługują także: Diuna na podstawie powieści Franka Herberta, Bliskie spotkania trzeciego stopnia Stevena Spielberga, Terminator Jamesa Camerona, Matrix w reżyserii rodzeństwa Wachowskich.

Przykładem przeniesionej na ekrany polskiej SF jest Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego oparty na powieści Stanisława Lema o tym samym tytule. Polskim filmem tego gatunku jest Seksmisja w reżyserii Juliusza Machulskiego.

W rozwoju filmowej fantastyki ważną rolę odegrały też seriale telewizyjne: Star Trek, Babilon 5, Battlestar Galactica, Kosmos 1999, Gwiezdne wrota i Doktor Who.

Malarstwo[edytuj]

SF zainspirowało także wielu grafików i malarzy. Niektórzy niemal wyłącznie poświęcili się kreowaniu świata przyszłości m.in.:

Muzyka[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d science fiction - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-08-25] (pol.).
  2. science fiction | literature and performance, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2017-08-25] (ang.).
  3. Science Fiction: The Literature of Ideas, Writing-World.com [dostęp 2017-08-25].
  4. a b Science Fiction vs Fantasy - Fiction and Genre | Now Novel, „Now Novel”, 26 listopada 2013 [dostęp 2017-08-25] (ang.).
  5. Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 5.
  6. a b A. C. Clarke, The Collected Stories, Gollancz Science Fiction, London 2002, IX.
  7. Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 13.
  8. A Guide to Science Fiction Subgenres - SciFi Ideas, „SciFi Ideas”, 13 czerwca 2011 [dostęp 2017-08-25] (ang.).
  9. Jacek Baluch, Piotr Gierowski: Czesko-polski słownik terminów literackich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016, s. 341. ISBN 978-83-233-4066-9.
  10. Czech and Slovak SF (ang.). sf-encyclopedia.com. [dostęp 2016-11-21].

Linki zewnętrzne[edytuj]