Spółdzielnia Wydawnicza „Książka”
| Status prawny | |
|---|---|
| Adres |
Warszawa |
| Data założenia |
1917, 1944 |
| Data zamknięcia |
1929, 1937, 20 listopada 1948 |
| Wszystkich publikacji |
707 (nakład 13,38 mln) |
Spółdzielnia Wydawnicza „Książka” – wydawnictwo lewicowe działające w Warszawie. Początkowo jako Komisja Spółdzielni Zakupu Książek powołana w 1917 r. przy Towarzystwie Czytelni miasta Warszawy, przekształcona w grudniu 1918 r. w Stowarzyszenie Spółdzielcze „Książka”, a następnie od lutego 1919 r. w Spółdzielnię Księgarską „Książka”. Zamknięta przez władze państwowe II Rzeczypospolitej w 1929 r. kontynuowała działanie pod nazwą Księgarnia i Wydawnictwo „Tom”, ostatecznie zlikwidowane w 1937 r. Wydawnictwo reaktywowano pod nazwą Spółdzielnia Wydawnicza „Książka” w roku 1944 pod patronatem PPR jako wydawcę literatury, gazet i czasopism na skalę masową[1]. W 1948 r. wydawnictwo zostało połączone z kontrolowaną przez PPS Spółdzielnią Wydawniczą „Wiedza”. Utworzono jedną Spółdzielnię Wydawniczą „Książka i Wiedza”, której przedmiotem działania miało być wydawanie książek. Tą samą uchwałą wydawanie gazet i czasopism przesunięto do Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”[2].
Historia wydawnictwa
edytujLata 1917–1929
edytujPoczątki wydawnictwa sięgają Komisji Spółdzielni Zakupu Książek powołanej w 1917 r. przy Towarzystwie Czytelni miasta Warszawy, w celu uzupełniania braków książek w księgarniach i popularyzacji czytelnictwa. Już w grudniu 1918 r. Komisja została przekształcona w Stowarzyszenie Spółdzielcze „Książka”, a następnie w lutym 1919 r. w Spółdzielnię Księgarską „Książka”[1].
Spółdzielnia Księgarska „Książka” mieściła się w lokalu Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywców przy ul. Czystej 4 w Warszawie. Początkowy charakter księgarski rozszerzyła o działalność wydawniczą. Założycielami oficyny byli: działaczka ruchu spółdzielczego Maria Orsetti, która przyjęła funkcję redaktorki naczelnej, filozof i działacz komunistyczny Jan Hempel oraz pisarka Antonina Sokolicz, należąca do ruchu robotniczego. Obok powieści Orzeszkowej, Sienkiewicza czy Reymonta i prac z zakresu spółdzielczości, wydawnictwo to przede wszystkim drukowało i kupowało nakłady literatury lewicowej, w tym prace Lenina[1], Marksa, Engelsa i Kropotkina. Od 1920 r. oficyna działała przy ul. Leszno 3 w Warszawie, pod opieką Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych[1]. W czerwcu 1921 r. liczyła 31 członków indywidualnych i 22 instytucjonalnych[1].
Jesienią 1921 r. w wyniku zmian w organizacjach lewicowych i działań Jana Hempla, Spółdzielnia przejęta została przez Komunistyczną Partię Polski, co spowodowało wycofanie się z niej Marii Orsetti. Kierowanie Spółdzielnią objął Jan Hempel wraz z Jerzym Ryngiem, Stanisławem Kruszewskim i Aleksandrem Ostrowskim, jako redaktorem naczelnym wydawnictwa. Księgarnia wraz z wysyłką funkcjonowała w latach 1922–1929 przy ul. Kruczej 26 w Warszawie. Filie działały w czterech miastach: Krakowie, Lublinie, Łodzi i Poznaniu[1].
W okresie międzywojennym sowiecka literatura polityczna objęta była cenzurą, przez co działalność wydawnictwa była częściowo nielegalna[1]. Książki rozprowadzano po wszystkich krajowych ośrodkach robotniczych, a ich odbiorcami były np. biblioteki związkowe kolejarzy, elektryków, czy pocztowców. Kolportaż, dzięki kontaktom Antoniny Sokolicz, sięgał także środowisk polonijnych, m.in. w Belgii, Francji, Stanach Zjednoczonych i ZSRR. Władze konfiskowały część publikacji zaraz po ich wydrukowaniu, w tym książki Jana Hempla czy Franciszka Fiedlera, pod zarzutem godzenia w ustrój państwowy lub propagowania komunizmu. Przekłady z literatury światowej, monografie historyczno-literackie i inne utwory polskich pisarzy lewicowych wydawano legalnie. Zaliczyć tu można twórczość Władysława Broniewskiego, Brunona Jasieńskiego czy Anatola Sterna. Do końca 1928 r. wydawnictwo opublikowało 89 tytułów w łącznym nakładzie 244 600 egzemplarzy, a w ostatnim okresie działalności w 1929 r. 6 tytułów, w tym Komunę Paryską Broniewskiego[1].
W tym czasie dwukrotnie na krótko władze państwowe zawieszały działanie wydawnictwa, przeprowadzano rewizje i aresztowania. Rok 1928 oficyna zakończyła ze stratą finansową. Ostatecznie wydawnictwo zostało zamknięte przez władze jesienią 1929 r., a pod koniec roku sądownie zlikwidowane[1].
Lata 1929–1937
edytujPo likwidacji w 1929 r. Spółdzielni Księgarskiej „Książka” Jan Hempel wraz z Antoniną Sokolicz założyli prywatną spółkę edytorską pn. Księgarnia i Wydawnictwo „Tom”, w której próbowali kontynuować działalność wydawniczą. Dokończyli i wydali m.in. Kapitał Marksa, Wojnę chłopską w Niemczech Engelsa oraz czterotomowe Dzieła wybrane Lenina. Po aresztowaniu Jana Hempla we wrześniu 1931 r. Sokolicz przejęła kierownictwo wydawnictwa „Tom” i sprawowała tę funkcję do czasu likwidacji wydawnictwa przez władze państwowe w lipcu 1937 r. Był to okres wielkiego terroru, śmierć ponieśli między innymi Jan Hempel (1937) i współpracujący z „Książką” pisarze: Witold Wandurski (1934), Stanisław Ryszard Stande (1937), Bruno Jasieński (1938)[1].
Lata 1944–1948
edytuj
W roku 1944 wydawnictwo reaktywowano pod nazwą Spółdzielnia Wydawnicza „Książka”[3] pod patronatem PPR[1]. Dyrektorem wydawnictwa od 1946 roku był Leon Kasman, a jego zastępcą Adam Bromberg[4]. Wydawano na masową skalę literaturę piękną, popularnonaukową, naukową, beletrystykę[1], gazety i czasopisma[3]. Jako wydawnictwo partyjne, po II wojnie światowej już legalnie, publikowało tytuły klasyków marksizmu-leninizmu, czyli Marksa, Engelsa i Lenina, ale także innych autorów lewicowych, w tym Utwory poetyckie Lucjana Szenwalda. Do wydawanych tytułów kierowanych do masowego odbiorcy należą popularne dzieła literatury polskiej i światowej, między innymi: Lalka B. Prusa, Chłopi W.S. Reymonta, Beniowski J. Słowackiego, Wybór poezji J. Kochanowskiego, Pan Tadeusz A. Mickiewicza, Stracone złudzenia H. Balzaka, Trzej Muszkieterowie A. Dumasa. Wśród pierwszych wydań znalazły się takie pozycje jak Miasto niepokonane Kazimierza Brandysa, tomy wierszy Troska i pieśń oraz Bagnet na broń W. Broniewskiego[1].
Wydawnictwo posiadało oddziały w 25 miastach Polski[3]. Do 1948 r. wydało 707 tytułów w nakładzie ponad 13,38 mln egzemplarzy[1].
Likwidacja
edytujW 1948 r. wydawnictwo „Książka” PPR zostało połączone z prowadzoną przez PPS Spółdzielnią Wydawniczą „Wiedza” w związku ze zjednoczeniem obu partii i powstaniem PZPR. W efekcie powstała Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”, której przedmiotem działania miało być wydawanie książek. Tą samą uchwałą Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1948 r. wydawanie gazet i czasopism przypisano do Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”[1][2].
Przypisy
edytuj- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Piotr Kitrasiewicz, Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”. Pod czerwonym sztandarem, [w:] Jacek Mrowczyk, Wytwórcy książek. Historia społeczności wydawniczej w czasach PRL-u, ASP Katowice: Karakter, 2023, s. 184–188.
- ↑ a b Uchwała Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1948 r. w sprawie połączenia Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”, Spółdzielni Wydawniczej „Książka” i Spółdzielni Wydawniczej „Wiedza” (M.P. z 1948 r. Nr 79, poz. 696).
- ↑ a b c Polska Kronika Filmowa nr 25 z roku 1945.
- ↑ Wioletta Wejman, Bromberg Adam (Adolf), [w:] Sylwetki Żydów lubelskich: leksykon, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2019, s. 57–58, ISBN 978-83-7306-844-5.