Polska Partia Socjalistyczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy polskiej partii politycznej. Zobacz też: inne znaczenia.
Polska Partia Socjalistyczna
Ilustracja
Państwo  Polska
Skrót PPS
Przewodniczący Wojciech Konieczny
Data założenia 17 listopada 1892 (1948-1990 na emigracji)
Adres siedziby al. Niepodległości 161 lok. 2,
02-555 Warszawa
Ideologia polityczna Aktualne: socjalizm, feminizm, patriotyzm

Historyczne: lewicowy nacjonalizm, antyklerykalizm

Poglądy gospodarcze socjalizm, socjalizm rynkowy, społeczna gospodarka rynkowa, socjaldemokracja
Członkostwo
międzynarodowe
II Międzynarodówka
(do 1916)
Młodzieżówka OM TUR (1923-1936); Koła Młodzieży PPS (1936-1944); Czerwona Młodzież – Organizacja Młodzieżowa PPS (od 2019)
Barwy      czerwień
Obecni posłowie
0/460
Obecni senatorowie
1/100
Obecni eurodeputowani
0/52
Obecni radni wojewódzcy
0/552
Strona internetowa
Wyniki Polskiej Partii Socjalistycznej w wyborach do Sejmu w 1922

Polska Partia Socjalistyczna (PPS) – polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948 r.

Przez niemal cały okres PRL działała jako samodzielna partia na emigracji. W latach schyłkowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej powstało w Polsce kilka partii o nazwie „Polska Partia Socjalistyczna” pretendujących do kontynuacji tradycji przedwojennej, m.in. PPS Piotra Ikonowicza założona w 1987 roku i PPS Jana Józefa Lipskiego zarejestrowana w 1990 roku.

Na XXV Kongresie PPS 27–29 października 1990 roku powstała jednolita Polska Partia Socjalistyczna. Wszystkie główne odłamy PPS w kraju połączyły się z emigracyjną strukturą, reprezentującą historię partii od jej powstania w 1892 roku[1][2].

Struktura i władze[edytuj | edytuj kod]

16 grudnia 2020 roku, członkowie PPS składają wieniec w 98. rocznicę morderstwa Gabriela Narutowicza

Reprezentacja w organach władzy[edytuj | edytuj kod]

Historycznie, PPS reprezentowała swoich wyborców, współtworząc m.in. Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej na czele z Ignacym Daszyńskim, pierwszym premierem Polski.

Od reaktywacji działalności w Polsce w 1990 roku, PPS kilkukrotnie miała własną reprezentację w parlamencie. Działacze PPS w wyborach startowali jak dotąd z list min. partii SLD, PLD, PPP oraz koalicji Zjednoczona Lewica i SLD Lewica Razem[3].

W 2019 roku, PPS wprowadziła do Senatu swojego kandydata, przewodniczącego partii, Wojciecha Koniecznego, reprezentującego okręg 69 (Częstochowę). Od 2019 roku działa także Czerwona Młodzież – Organizacja Młodzieżowa PPS[4].

Przewodniczący Rady Naczelnej[edytuj | edytuj kod]

Poparcie w wyborach[edytuj | edytuj kod]

Sejm[edytuj | edytuj kod]

Wybory Liczba głosów % Liczba mandatów Zmiana
1919 515 062 9,2 (#4)
35/394
Steady2.svg
1922 906 537 10,3 (#5)
41/444
Increase2.svg 6
1928 1 482 097 13,0 (#2)
64/444
Increase2.svg 23
1930 1 965 864 17,3 (#2)
23/444
Decrease2.svg 41
W koalicji Centrolew, jako koalicja uzyskano 79 mandatów w sejmie.
1935
Wybory zbojkotowano
1938
Wybory zbojkotowano
1991 230 975 2,1 (#13)
0/460
Steady2.svg
W koalicji Solidarność Pracy, jako koalicja uzyskano 4 mandaty w sejmie.
1993 2 815 169 20,4 (#1)
4/460
Increase2.svg 4
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 171 mandatów w sejmie.
1997 3 551 224 27,1 (#2)
3/460
Decrease2.svg 1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 164 mandatów w sejmie.
2001 13 459 0,1 (#11)
0/460
Decrease2.svg 3
2005 91 266 0,8 (#11)
0/460
Steady2.svg
W koalicji Polska Partia Pracy, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2007 160 476 1,0 (#7)
0/460
Steady2.svg
W koalicji Polska Partia Pracy, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2015 1 147 102 7,6 (#5)
0/460
Steady2.svg
W koalicji Zjednoczona Lewica, jako koalicja nie uzyskano żadnego mandatu w sejmie.
2019 2 319 946 12,6 (#3)
0/460
Steady2.svg
W koalicji Lewica, jako koalicja uzyskano 49 mandatów w sejmie.

Senat[edytuj | edytuj kod]

Wybory Liczba głosów % Liczba mandatów Zmiana
1922 468 147 8,4 (#5)
7/111
Steady2.svg
1928 715 556 11,2 (#3)
10/111
Increase2.svg 3
1930 W koalicji Centrolew, jako koalicja uzyskano 13 mandatów w senacie.
1935
Wybory zbojkotowano
1938
Wybory zbojkotowano
1993 4 993 061 35,7 (#1)
1/100
Increase2.svg 1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 37 mandatów w senacie.
1997 6 091 721 45,7 (#2)
2/100
Increase2.svg 1
W koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej, jako koalicja uzyskano 28 mandatów w senacie.
2001 131 987 0,5 (#11)
0/100
Decrease2.svg 3
2019 415 745 2,3 (#4)
1/100
Increase2.svg 1
W koalicji Lewica, jako koalicja uzyskano 2 mandaty w senacie.

Wybory prezydenckie[edytuj | edytuj kod]

II Rzeczpospolita
Rok Kandydat Pierwsza tura Druga tura
Głosy % Głosy %
1922 Ignacy Daszyński 49 9,1 (#5) 1 0,2 (#5)
1926 Poparcie dla Józef Piłsudski 292 60,2 (#1)
1926 Zygmunt Marek 56 11,6 (#3) 1 0,2 (#3)
III Rzeczpospolita
Rok Kandydat Pierwsza tura Druga tura
Głosy % Głosy %
1995 Poparcie dla Tadeusz Zieliński 631 432 3,5 (#6)
2000 Piotr Ikonowicz 38 672 0,2 (#10)
2005 Poparcie dla Daniel Podrzycki
2015 Poparcie dla Wanda Nowicka
2020 Poparcie dla Robert Biedroń 432 129 2,2 (#6)

Historia PPS[edytuj | edytuj kod]

Józef Piłsudski, członek CKR PPS w 1899
Józef Mirecki – Montwiłł, członek Organizacji Bojowej PPS, stracony na Cytadeli w 1908
Józef Piłsudski, redaktor gazety „Robotnik”.

Zjazd założycielski[edytuj | edytuj kod]

PPS powstała na zjeździe założycielskim, który odbył się w dniach 17–23 listopada 1892 w Paryżu. Uczestniczyli w nim delegaci reprezentujący cztery polskie organizacje socjalistyczne. Imionami posługiwano się w czasie Zjazdu z powodów konspiracyjnych[5]:

W istocie Zjazd nie stanowił zjazdu delegatów partii, ale zebranie osób z różnych formacji politycznych, których celem było utworzenie jednolitej partii socjalistycznej, skupionej wokół socjalistycznego i niepodległościowego programu. Do zjazdu nie przyłączyła się część grupy wydającej pismo „Przegląd Socjalistyczny (przedwojenny)” oraz członkowie „grupy socjalno-demokratycznej” z Paryża (Estera Golde, Cezaryna Wojnarowska, Stanisław Grabski, Władysław Grabski, W. Kania, I. Urbach i A. Złotnicki)[a][b].

Program paryski[edytuj | edytuj kod]

Na zjeździe w 1892 roku przyjęto tzw. program paryski, pierwszy dokument polityczny Polskiej Partii Socjalistycznej. Zaczyna się on od słów:

Polska Partia Socjalistyczna, jako organizacja polityczna polskiej klasy robotniczej, walczącej o swe wyzwolenie z jarzma kapitalizmu, dąży przede wszystkim do obalenia dzisiejszej niewoli politycznej i zdobycia władzy dla proletariatu. W dążeniu tym celem jej jest niepodległa rzeczpospolita demokratyczna[8].

Podstawowe założenia programu są zawarte w dwóch filarach, ekonomicznym i politycznym, które są podzielone na podpunkty. Postulaty polityczne brzmią:

Samodzielnej Rzeczpospolitej demokratycznej, opartej na następujących [zasadach]: bezpośrednie, powszechne i tajne głosowanie; prawodawstwo ludowe; całkowite równouprawnienie narodowości wchodzących w skład Rzeczypospolitej na zasadzie dobrowolnej federacji; samorząd gminny i prowincjonalny z wybieralnością urzędników administracyjnych; równość wszystkich obywateli bez różnicy płci, rasy, narodowości i wyznania; zupełna wolność słowa, druku, zebrań stowarzyszeń; bezpłatna procedura sądowa, wybieralność sędziów i sądowa odpowiedzialność urzędników; bezpłatne, przymusowe, powszechne, całkowite nauczanie; dostarczanie uczącym się środków nauczania przez państwo; postępowy podatek do dochodu i od majątku, i taki podatek od spadków; zniesienie podatków od artykułów spożywczych oraz pierwszej potrzeby.

Delegaci uchwalili następujące postulaty ekonomiczne:

Prawodawstwo pracy: ośmiogodzinny dzień roboczy, stała 36-godzinna przerwa co tydzień; minimum płacy roboczej; równa płaca dla kobiet i mężczyzn przy równej pracy; zakaz pracy dzieci do lat 14, ograniczenie pracy niedorosłych (od lat 14 do 18) do sześciu godzin na dobę; zakaz pracy nocnej w zasadzie; higiena fabryczna; zabezpieczenie państwowe w razie wypadków, braku pracy, choroby i starości; inspektor fabryczny wybierany przez samych robotników; giełda pracy i sekretariat robotniczy; zupełna wolność zmów (porozumień) robotniczych. Stopniowe uspołecznienie ziemi, narzędzi produkcji i środków komunikacji[9].

Działalność w podziemiu[edytuj | edytuj kod]

Po pierwszym zjeździe krajowym (Józef Piłsudski, Stanisław Wojciechowski, Aleksander Sulkiewicz, Ludwik Zajkowski, Stefan Bielak), który miał miejsce w czerwcu 1893 w Lasach Ponarskich, w sierpniu doszło do rozłamu i wydzielenia się Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego, grupującej socjalistów o orientacji internacjonalistycznej, opozycyjnych wobec większościowej w PPS orientacji niepodległościowej. Na II Zjeździe PPS w lutym 1894 w Warszawie powołano Centralny Komitet Robotniczy w składzie: Jan Strożecki ps. „Janek”, Julian Grabowski ps. „Żul”, Józef Piłsudski ps. „Wiktor”, Paulin Klimowicz ps. „Pol” oraz dwóch zastępców: Kazimierz Pietkiewicz ps. „Fakir” oraz Wacław Naake-Załęski. Uchwalono również wydawanie pisma „Robotnik”, które stało się jednym z najistotniejszych instrumentów propagandy socjalistycznej. Po aresztowaniu w sierpniu 1894 Strożeckiego, Grabowskiego i Klimowicza oraz emigracji Naake-Zalęskiego, partią kierują Józef Piłsudski, Kazimierz Pietkiewicz i (jako zastępca członka CKR) przybyły kwietniu 1895 z Londynu Stanisław Wojciechowski. Pomimo aresztowań organizacja rozwija się. Powstały komitety robotnicze w Warszawie, Radomiu i Zagłębiu.

W lutym 1900 policja zdekonspirowała w Łodzi drukarnię „Robotnika” oraz aresztowała Józefa Piłsudskiego, członka CKR i redaktora gazety.

Natychmiast w Londynie Stanisław Wojciechowski wydał kolejny numer pisma, a w kraju Aleksander Sulkiewicz ps. „Michał” utworzył nowy CKR, dokooptowując Kazimierza Rożnowskiego ps. „Karol”, Henryka Sarcewicza ps. „Gaudenty” (z Białegostoku) i Feliksa Sachsa ps. „Anglik”.

W maju 1900 część działaczy z Ludwikiem Kulczyckim opowiadająca się za stosowaniem terroryzmu opuściła PPS i stworzyła wkrótce III Proletariat. Przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej wzięli udział w konferencji partii opozycyjnych i rewolucyjnych Rosji w Paryżu w 1904 r.[10]

Podczas rewolucji w 1905 r. PPS rozrywana była przez dwa rywalizujące ze sobą środowiska: tzw. „starych” z Józefem Piłsudskim, którzy wzywali do samodzielnych akcji zbrojnych, i „młodych” liczących na obalenie caratu przy współpracy ze zrewoltowanymi masami rosyjskimi. W latach 1905–1907 zdominowana przez „starych” Organizacja Bojowa PPS przeprowadziła setki akcji bojowych i terrorystycznych (zamachy, odbijanie więźniów, ekspropriacje).

Konflikt „starych” i „młodych” w łonie partii doprowadził ostatecznie w 1906 do jej rozłamu na PPS (Frakcję Rewolucyjną) („starych”) i PPS-Lewicę („młodych”).

Od 1909 PPS-Frakcja Rewolucyjna wróciła do dawnej nazwy, PPS-Lewica zaś zatraciła znaczenie – resztki jej członków wstąpiły później do Socjal-Demokracji Królestwa Polskiego i Litwy tworząc Komunistyczną Partię Robotniczą Polski, zaś niepodległościowa część „opozycji robotniczej PPS-Lewicy” weszła do PPS. Przez kilka lat (od 1912 do 1914) działała również niezależna PPS-Opozycja powstała na skutek sporu o miejsce koncepcji niepodległościowej w programie partii.

PPS w II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Kamień upamiętniający manifestację PPS z 13 listopada 1904, na placu Grzybowskim w Warszawie

Wraz z wybuchem I wojny światowej z PPS wystąpił Piłsudski, jednak duża część partii wciąż pozostawała pod wpływem jego koncepcji niepodległościowych. XII Kongres partii w 1916 roku w Piotrkowie opowiedział się za budową Polski jako niezależnej republiki demokratycznej. Po ostatnim konspiracyjnym XIV Zjeździe PPS we wrześniu 1918 partią kierował Centralny Komitet Robotniczy (CKR) w składzie: Tomasz Arciszewski (41 lat), Rajmund Jaworowski (33 lata), Marian Malinowski (42 lata), Mieczysław Niedziałkowski (25 lat), Feliks Perl (53 lata), Zygmunt Zaremba (23 lata) i Bronisław Ziemięcki (33 lata).

W listopadzie 1918 PPS stanowiła podstawę pierwszego rządu polskiego – Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, na którego czele stanął Daszyński, którego kontynuacją był rząd Jędrzeja Moraczewskiego. Rząd ludowy Moraczewskiego wprowadził dekret o czasie pracy wprowadzający normę 8-godzinnego dnia i 46-godzinnego tygodnia pracy. Wprowadził również dekrety o inspekcji pracy, o związkach zawodowych, oraz dekret o obowiązkowym ubezpieczeniu robotników na wypadek choroby. Wprowadzono również moratorium mieszkaniowe dla bezrobotnych, zakaz podwyżki komornego dla mieszkań 1–2-pokojowych ponad poziom z czerwca 1914 oraz ograniczenie prawa do eksmisji.

W wyborach do Sejmu Ustawodawczego 26 stycznia 1919 PPS zdobyła 35 (na 432) mandatów poselskich, co poczytywano za porażkę. W kwietniu tego samego roku miało również miejsce zjednoczenie trzech organizacji partyjnych wywodzących się z poszczególnych zaborów: Polskiej Partii Socjalistycznej Zaboru Pruskiego i Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego.

Fragment łódzkiego muralu o Rewolucji 1905 roku z widoczną flagą Polskiej Partii Socjalistycznej.
Fragment łódzkiego muralu o Rewolucji 1905 roku z widoczną flagą Polskiej Partii Socjalistycznej

W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., PPS, pomimo oporów, wszedł do rządu obrony narodowej, w którym Ignacy Daszyński objął tekę wicepremiera, zaś Norbert Barlicki (jego zastępcą był Bronisław Ziemięcki) wszedł w skład Rady Obrony Państwa.

PPS w sierpniu 1920 organizowała Robotniczy Komitet Obrony Warszawy oraz Robotniczy Pułk Obrony Warszawy. Wielu działaczy PPS wzięło udział w walkach w oddziałach regularnych, jak i dywersji na tyłach Armii Czerwonej (m.in. Tomasz Arciszewski, Adam Ciołkosz, Stanisław Dubois, Józef Dzięgielewski, Rajmund Jaworowski, Antoni Pajdak, Adam Szczypiorski). W trakcie walk, jako porucznik 108 pułku ułanów zginął Aleksander Napiórkowski, członek CKW PPS i poseł na Sejm Ustawodawczy.

Biura Werbunkowe PPS od połowy lipca do końca sierpnia 1920 r. zwerbowały ogółem 1643 osoby. W poszczególnych okręgach zwerbowano:

okręg zwerbowano osób
Warszawa 311
Warszawa podmiejska 78
Lwów 430
Zagłębie Dąbrowskie 304
Częstochowa 263
Lublin 74
Radomsko 33
Pabianice 75
Drohobycz-Glinik Mariampolski 56
inne miejscowości 19

Przeważająca większość zwerbowanych ochotników (1101 osób) została skierowana do 201 pułku piechoty (pułk POW w Jabłonnie), którym dowodził Adam Koc. Pozostałych zaś skierowano do batalionów zapasowych: 1 pułku piechoty legionów w Jabłonnie, 3 pułku piechoty legionów w Warszawie, 6 pułku piechoty legionów w Płocku. Zwerbowani ochotnicy stawali na komisjach przeglądowych nie w miejscu zamieszkania, lecz bezpośrednio w pułkach.

W związku z tworzonymi przez PPS osobnymi oddziałami 'wojskowymi Kurier Warszawski pisał: „PPS zaprowadza w pułkach przez siebie zwerbowanych i organizowanych regulamin socjalistyczny, zalecając żołnierzom przemawiać do przełożonych słowami «Towarzyszu komendancie»”[11].

Obok akcji werbunku ochotników do wojska Wydział Wojskowy prowadził również tzw. akcję specjalną. Pod tym terminem rozumiano organizację grup wywiadowczych, oddziałów dywersyjnych i partyzanckich, działających na tyłach Armii Czerwonej, oraz tworzenie tzw. rezerw robotniczych.

Niektórzy szeregowi członkowie partii, mimo zakazu kierownictwa, wzięli udział w organizowaniu komitetów rewolucyjnych. Członkowie PPS brali udział w pracach następujących 11 komitetów rewolucyjnych: Białystok, Ciechanów, Grajewo, Lipno, Łomża, Łuków, Ostrołęka, Radzyń, Siedlce, Sobienice i Wysokie Mazowieckie. Dane te są niepełne, ponieważ członkowie PPS pracowali poza tym w organizacjach terenowych Związku Zawodowego Robotników Rolnych RP, które, wzięły czynny udział w pracach komitetów rewolucyjnych, szczególnie folwarcznych[12].

W kilka dni po wkroczeniu Armii Czerwonej do Białegostoku organizacja PPS w tym mieście na zebraniu w dniu 31 lipca przyjęła następującą rezolucję:

,,Wobec zwolnienia naszego miasta od władzy reakcyjnych sił i utworzenia nowego rządu, opartego na zasadach rzeczywistej wolności i braterstwa, witamy entuzjastycznie powstanie tego rządu jako najbardziej odpowiadającego celom i interesom klasy pracującej i dla uniknięcia możliwego rozbicia sił, postanawiamy podporządkować się większości i przystąpić do wspólnej pracy z partią komunistyczną dla osiągnięcia ostatecznego ideału wszystkich dotąd skrzywdzonych i wydziedziczonych – ustroju socjalistycznego”[13] OKR PPS w Siedlcach wydał 14 sierpnia odezwę, w której powitał Armię Czerwoną i wezwał robotników miejskich i wiejskich oraz pracowników umysłowych do pracy dla dobra ogółu, i którą zakończył hasłem: „Niech żyje Polska Republika Socjalistyczna”. Po wycofaniu się Armii Czerwonej z tych terenów CKW PPS na początku września wyłonił specjalną komisję w składzie: Ziemięcki, Pużak, Żuławski, która miała przeprowadzić dochodzenie przeciwko członkom i organizacjom PPS oskarżonym o współpracę z Armią Czerwoną i komunistami polskimi[14].

W połowie 1921 r. PPS miała około 55 tys. członków. PPS tradycyjnie angażowała się w ruch związkowy i spółdzielczy, z partią współpracowały też pozostające w jej strefie wpływów organizacje, takie jak np. Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych (TUR), Czerwone Harcerstwo, Klasowe Związki Zawodowe czy Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej.

W wyborach parlamentarnych w 1922 r. PPS uzyskała 41 mandatów poselskich oraz 7 senatorskich. W tym czasie doszło do jednego z najpoważniejszych sporów o przyszłość Polski w trakcie wyboru na Prezydenta Gabriela Narutowicza. PPS wezwała wówczas do obrony Prezydenta i konstytucji. W trakcie ulicznych walk zginął chorąży sztandaru PPS Jan Kałuszewski. Po śmierci Narutowicza PPS wspierała pozapartyjny rząd gen.Władysława Sikorskiego. Jednak po jego upadku i powstaniu w maju 1923 centroprawicowego rządu Wincentego Witosa doszło do starcia z rządem. W wyniku inflacji i drożyzny związki zawodowe zbliżone do PPS ogłosiły strajk na kolei. Rząd przystąpił do militaryzacji kolei. PPS i Komisja Centralna Związków Zawodowych ogłosiły w odpowiedzi 5 listopada 1923 strajk powszechny. Rząd wyprowadził wojsko na ulice. Doszło do starć w Krakowie, Borysławiu i Tarnowie, nazwanych później „powstaniem krakowskim”, w których były ofiary śmiertelne po stronie wojska i robotników. Przesądziło to o upadku rządu Wincentego Witosa.

Zadania uspokojenia sytuacji gospodarczej podjął się rząd Władysława Grabskiego, który doprowadził m.in. do ustawy o wykonaniu reformie rolnej. Kolejny kryzys gospodarczy w 1925 doprowadził do stworzenia koalicyjnego rządu Aleksandra Skrzyńskiego z udziałem działaczy PPS: Jędrzeja Moraczewskiego, a następnie Norberta Barlickiego jako ministra robót publicznych oraz Bronisława Ziemięckiego jako ministra pracy i opieki społecznej. Z uwagi na zmiany polityki rządu, które prowadziłyby do obniżki płac pracowników państwowych i podwyżce podatków pośrednich, PPS 20 kwietnia 1926 wycofał się rządu, powodując jego upadek. Posłowie PPS składali wniosek o rozwiązanie Sejmu, jednak wniosek ten był odrzucany przez centroprawicową większość.

Posłowie PPS w bufecie sejmowym ok. 1926: Adam Pragier, Jędrzej Moraczewski, Norbert Barlicki, Marian Malinowski i Rajmund Jaworowski. Moraczewski i Jaworowski byli inicjatorami rozłamu, w wyniku którego w 1928 powstała PPS-dawna Frakcja Rewolucyjna

Dlatego też w 1926 PPS początkowo poparła przewrót majowy dokonany przez Piłsudskiego. Związany z partią związek zawodowy kolejarzy zorganizował 13 maja strajk, który uniemożliwił rządowi przerzut do Warszawy wiernych mu wojsk z Wielkopolski. Centralny Komitet Wykonawczy PPS wezwał zaś do zorganizowania strajku powszechnego.

Działalność organizacji terenowych PPS w 1920 roku

W wyborach parlamentarnych w 1928 PPS osiągnęła sukces, otrzymując 1 481 279 głosów do Sejmu (13% głosów) otrzymując 64 mandaty poselskie i 10 senatorskich. Najwięcej mandatów partia zdobyła w: województwie łódzkim – 11, województwie warszawskim – 9 oraz województwie krakowskim – 9. Natomiast dużą klęskę PPS poniosła w Warszawie gdzie zdobyła tylko jeden mandat, oraz w Zagłębiu Dąbrowskim kosztem głosów komunistycznych. Sukcesem natomiast było zdobycie 2 mandatów w Bydgoszczy[15].

Budowa rządów autorytarnych przez sanację i prawicowy kierunek rządów spowodował, że PPS przeszła w maju 1927 do opozycji. Spowodowało to spory wewnątrz PPS. M.in. Jędrzej Moraczewski wbrew stanowisku partii wszedł do rządu Józefa Piłsudskiego co spowodowało wykluczenie go z PPS. Spór o stosunek do nowych rządów doprowadził 17 października 1928 do rozłamu w PPS. Prosanacyjni działacze na czele z Rajmundem Jaworowskim utworzyli PPS-dawną Frakcję Rewolucyjną.

Od 1929 PPS była największą siłą opozycyjnego tzw. Centrolewu, w którego skład wchodziły również PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast”, Stronnictwo Chłopskie, Narodowa Partia Robotnicza i Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Po rozwiązaniu przez Piłsudskiego Sejmu w 1930 następują aresztowania wielu działaczy partyjnych, z których niektórzy zostają skazani w tzw. procesie brzeskim (od nazwy miasta Brześć).

Wóz agitacyjny PPS podczas wyborów do Rady Miejskiej Warszawy w okresie międzywojennym
Akcja protestacyjna PPS z zaimprowizowanym grobem nieznanego robotnika w okresie międzywojennym

Pomimo to w wyborach parlamentarnych w listopadzie 1930 lista zdobyła 13% i 79 mandatów, z czego PPS zdobył 24 mandaty.

Wybory w 1935 i 1938 były przez PPS bojkotowane.

W lutym 1937 odbył się ostatni przed wojną XXIV Kongres PPS, który wyłonił władze z przewodniczącym Rady Naczelnej Zygmuntem Żuławskim (wiceprzewodniczący Józef Grzecznarowski, Władysław Uziembło, Stanisława Woszczyńska), oraz Centralny Komitet Wykonawczy PPS w składzie: Tomasz Arciszewski (przewodniczący), Jan Kwapiński (wiceprzewodniczący), Kazimierz Pużak (sekretarz generalny, skarbnik), oraz Aleksy Bień, Adam Ciołkosz, Kazimierz Czapiński, Dorota Kłuszyńska, Adam Kuryłowicz, Mieczysław Niedziałkowski, Jan Stańczyk, Antoni Szczerkowski, Wilhelm Topinek i Zygmunt Zaremba. Kongres uchwalił program zwany „programem radomskim”.

Tuż przed wojną PPS zrzeszała ok. 21 tys. osób w 41 okręgach.

W ostatnich przed wojną wyborach samorządowych w końcu 1938 i na początku 1939 PPS w 160 miastach uzyskała 26,8% i ponad 1000 mandatów. Bezwzględną większość PPS uzyskały listy PPS w Sosnowcu, Radomiu, Borysławiu, Dąbrowie Górniczej, oraz wraz z partiami Bund lub Poalej Syjon w: Łodzi, Piotrkowie, Włocławku, Grodnie, Tarnowie, Siedlcach, Płocku, Nowym Sączu i Zamościu[16].

W marcu 1939 CKW zwrócił się do władz z żądaniem zwiększenia siły obronnej Polski, przywrócenia swobód obywatelskich oraz utworzenia Rządu Obrony Narodowej. Propozycje te jednak zostały odrzucone przez rządzących.

PPS podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 partia włączyła się w kampanię obronną przeciwko niemieckiej agresji, powołując Robotnicze Brygady Obrony Warszawy i oddziały gdyńskich Czerwonych kosynierów, organizowała obronę cywilną, wydawała patriotyczną prasę. W podziemiu działała od 1939 jako PPS-WRN (Wolność, Równość, Niepodległość) albo Ruchu Mas Pracujących Polski. Lewica socjalistów powołała organizację Polscy Socjaliści, która częściowo połączyła się z PPS-WRN. Pozostała grupa utworzyła Robotniczą Partię Polskich Socjalistów, która podzieliła się na umiarkowaną PPS-Lewicę oraz prokomunistyczną RPPS Edwarda Osóbki.

PPS-WRN stanowiła część polskiego państwa podziemnego, brała udział w tworzeniu konspiracyjnych oddziałów zbrojnych i zajmowała początkowo stanowisko zbieżne z polityką rządu emigracyjnego w Londynie. W latach 1941–1943 konflikt WRN z Londynem zaowocował przejściowym zawieszeniem udziału partii w ciałach politycznych podziemia i przejściowym wejściem na jej miejsce Polskich Socjalistów. Przedstawiciel PPS Kazimierz Pużak stanął na czele podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Socjalista Antoni Pajdak wszedł również w skład Krajowej Rady Ministrów.

PPS-WRN włączyła swoje oddziały wojskowe Gwardię Ludową w skład Armii Krajowej, stanowiąc do 10% jej stanu organizacyjnego. Oddziały PPS czynnie włączyły się w powstanie warszawskie w 1944 r.

Na emigracji krajową PPS reprezentował Komitet Zagraniczny PPS, który uczestniczył we wszystkich gabinetach rządu RP na uchodźstwie (m.in. w rządzie Stanisława Mikołajczyka przedstawiciel PPS Jan Kwapiński pełnił funkcję wicepremiera, zaś w następnym gabinecie na czele stanął przybyły z kraju socjalista Tomasz Arciszewski).

Powojenna PPS w kraju[edytuj | edytuj kod]

Związana z PPR część działaczy Robotniczej Partii Polskich Socjalistów doprowadziła do stworzenia tzw. Odrodzonej PPS (zwanej również „lubelską”) z Edwardem Osóbką-Morawskim i Józefem Cyrankiewiczem na czele, wywodzącej się głównie z RPPS, zasilonej jednak zwłaszcza w 1945 i 1946 część liczbą działaczy przedwojennej PPS oraz PPS-WRN.

PPS współtworzyła rząd w latach 1945–1948, a jej przedstawiciele otrzymali wówczas funkcję premiera, wchodzili także w skład Rady Ministrów i KRN.

Część działaczy PPS-WRN kontynuowała działalność konspiracyjną zakończoną aresztowaniami. Działacze przedwojennej PPS i PPS-WRN z Zygmuntem Żuławskim na czele usiłowała się włączyć w „lubelską” PPS, co jednak zakończyło się niepowodzeniem. Niepowodzeniem okazała się również próba utworzenia legalnej Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej (PPSD). Ostatecznie Zygmunt Żuławski kandydował z list PSL jako „niezależny socjalista”.

Los krajowej PPS, skupiającej 500 tysięcy osób, przypieczętował w grudniu 1948 tzw. kongres zjednoczeniowy, podczas którego partia formalnie połączyła się z komunistyczną Polską Partią Robotniczą, faktycznie natomiast została przez nią wchłonięta, tworząc Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą.

Emigracyjna PPS[edytuj | edytuj kod]

Po 1948 przetrwała niezależna PPS na emigracji, na czele której stali Adam Ciołkosz i Zygmunt Zaremba, od lat sześćdziesiątych podzielona na tle taktyki i strategii działania.

Służba Bezpieczeństwa starała się przeniknąć do partii i śledzić jej działalność[17].

Odrodzenie i zjednoczenie PPS w Polsce (1987-1990)[edytuj | edytuj kod]

15 listopada 1987 podpisano deklarację założycielską krajowej PPS. Tego samego dnia, pomimo interwencji SB w trakcie zjazdu założycielskiego doszło do ogłoszenia Deklaracji Politycznej PPS. W wyniku sporów wobec strategii i taktyki partii w lutym 1988 doszło do podziałów, w wyniku których wyodrębniły się nurty: Piotra Ikonowicza pod nazwą PPS-Rewolucja Demokratyczna, Grzegorza Ilki pod nazwą TKK PPS oraz PPS Jana Józefa Lipskiego.

Zjednoczona PPS w latach 90. XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 1991 w Warszawie odbył się XXIX kongres Odrodzonej PPS (numeracja uznawała tę z lat 1944–1948). Potępiono na nim tych członków kierownictwa PPS, którzy przyczynili się do jej upadku w 1948. Przewodniczącym RN został Edward Osóbka-Morawski, a CKW Władysław Sadlik. 6 marca 1992 podpisano umowę o współpracy Odrodzonej PPS z (Niezależną) PPS Mieczysława Krajeńskiego, przewidywano połączenie obu grup[18].

W wyborach parlamentarnych w 1991 PPS uczestniczyła na listach Solidarności Pracy i Ruchu Demokratyczno-Społecznego. Solidarność Pracy uzyskała 2,06% głosów i cztery mandaty poselskie, żaden z nich nie przypadł jednak członkowi PPS.

Po śmierci Jana Józefa Lipskiego 10 września 1991, jeszcze w czasie trwania kampanii wyborczej, przewodnictwo Rady Naczelnej objął Stanisław Wąsik z Londynu, a na czele CKW stanął Piotr Ikonowicz. W 1992 władze PPS, nie chcąc rezygnować ze swej historycznej nazwy, odmówiły współtworzenia Unii Pracy, choć do nowego ugrupowania przeszła część działaczy.

W listopadzie 1992 na XXVI Kongresie PPS socjaliści rozczarowani dotychczasowymi rządami w przyjętej uchwale Lewica pracownicza zdystansowali się od podziałów historycznych, poszukując wsparcia w działaniach na rzecz pracowników. Spowodowało to nawiązanie współpracy z SdRP oraz innymi ugrupowaniami wywodzącymi się z PRL-owskiej PZPR. Na przewodniczącego RN PPS wybrano Piotra Ikonowicza, a CKW Jana Mulaka.

W wyniku decyzji I tury XXVI Kongresu PPS (kwiecień 1993) PPS weszła w skład koalicji pod nazwą Sojusz Lewicy Demokratycznej. Spowodowało to ostre podziały w PPS (m.in. ostry protest i rezygnację złożyła honorowa przewodnicząca PPS Lidia Ciołkoszowa), w wyniku których nastąpił rozłam. Jan Mulak nawiązał kontakt i współpracę z Odrodzoną PPS. W czerwcu, na kolejnym posiedzeniu jej Rady Naczelnej podjęto uchwałę o niewchodzeniu w sojusz z SLD i kontynuowaniu rozmów z PSL oraz innymi podmiotami.

W wyniku wyborów parlamentarnych 19 września 1993 PPS z list SLD wprowadziła do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej posłów Piotra Ikonowicza, Andrzeja Lipskiego, Cezarego Miżejewskiego i przedstawiciela (Niezależnej) PPS Mieczysława Krajewskiego. Ponadto z ramienia SLD na posła został wybrany Jacek Kasprzyk z Ruchu ludzi Pracy, a na senatora Jan Mulak. Po głosowaniu niezgodnie z dyscypliną klubu SLD w 1994, Piotr Ikonowicz, Andrzej Lipski i Cezary Miżejewski zostali z niego usunięci i założyli Koło Parlamentarne PPS[19], które funkcjonowało do 1997. Po śmierci Andrzeja Lipskiego w lipcu 1996 do koła przystąpiła Maria Walczyńska-Rechmal – dotychczasowa posłanka SLD. Koło PPS w Sejmie II kadencji inicjowało ustawy o ochronie lokatorów, wygaśnięciu roszczeń reprywatyzacyjnych, przeciwdziałaniu bezrobociu. Inicjowano działania w sprawie polityki regionalnej.

W wyborach prezydenckich w 1995 PPS poparła kandydata UP Tadeusza Zielińskiego, zaś w II turze lidera SdRP i SLD Aleksandra Kwaśniewskiego.

26 lutego 1996 w Warszawie odbył się Kongres Jedności PPS, w którym wzięły udział wszystkie nurty krajowego i emigracyjnego ruchu socjalistycznego. Przewodniczącym RN został Jan Mulak, a wiceprzewodniczącymi Piotr Ikonowicz i Jacek Kasprzyk, przewodniczącym CKW został Andrzej Lipski. Numerację kongresów zmieniono według interpretacji Odrodzonej PPS.

W wyborach w 1997 do Sejmu z list SLD mandaty poselskie otrzymali: Piotr Ikonowicz, Bogdan Lewandowski i Jacek Kasprzyk. W Senacie znaleźli się ponadto Jerzy Kopaczewski oraz Jerzy Cieślak. Parlamentarzyści ci utworzyli w ramach SLD – Zespół Parlamentarny Polskich Socjalistów.

W 1999, po przekształceniu się SLD w jednolitą partię, Rada Naczelna PPS nakazała posłom i senatorom PPS utworzenie samodzielnego koła poselskiego. Decyzję tę wykonał Piotr Ikonowicz. Utworzył on wraz innymi posłami, którzy nie weszli do SLD (Kazimierzem Milnerem i Lechem Szymańczykiem z Ruchu Ludzi Pracy oraz senatorami Jerzym Kopaczewskim i Józefem Kuczyńskim) wspólne Koło Parlamentarne PPS – Ruch Ludzi Pracy. Koło to rozpadło się przed wyborami w 2001.

Historia PPS w XXI wieku[edytuj | edytuj kod]

W wyborach prezydenckich w 2000 i parlamentarnych w 2001 PPS startowała samodzielnie, zyskując jedynie marginalne poparcie. W 2000 kandydat PPS Piotr Ikonowicz otrzymał 38 672 (0,22%) głosy, zajmując 10. miejsce spośród 12 kandydatów[20]. W 2001 lista PPS uzyskała 13 459 głosów (0,1%), startując w 16 okręgach wyborczych[21].

W efekcie wskutek wewnętrznych sporów po przegranej, z członkostwa w PPS zrezygnował jej dotychczasowy lider Piotr Ikonowicz. Utworzył on później ze swoimi zwolennikami w kwietniu 2003 nową partię – Nowa Lewica.

Od listopada 2001 do maja 2003 przewodniczącym PPS był Zbigniew Puchajda. W czerwcu 2003 na Kongresie PPS na przewodniczącego Rady Naczelnej PPS wybrany został Andrzej Ziemski[22]. Od maja do czerwca 2005 funkcję tę pełnił Zdzisław Smagalski, a w lipcu 2005 na przewodniczącego prezydium Rady Naczelnej wybrano Mariana Petersa. 16 września 2006 funkcję tę objęła Krystyna Cała, zaś od 16 grudnia tego samego roku przez 12 lat i 3 miesiące szefem RN był Bogusław Gorski.

W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2004 Andrzej Ziemski, Piotr Kozioł i Leszek Kubik startowali z ramienia koalicyjnego komitetu KPEiR-PLD, który nie uzyskał mandatów.

5 grudnia 2004 PPS podpisała deklarację programową Unii Lewicy (wraz z Unią Pracy, Nową Lewicą, Polską Partią Pracy, Antyklerykalną Partią Postępu „Racja”, Demokratyczną Partią Lewicy i Centrolewicą RP), jednak (podobnie jak pozostałe partie) nie weszła w skład utworzonej później partii o tej nazwie. 24 lipca 2005 podpisała porozumienie wyborcze z partiami lewicy pozaparlamentarnej: PPP, APP „Racja”, Komunistyczną Partią Polski i Polską Partią Ekologiczną – Zielonych.

W wyborach parlamentarnych w 2005 wystartowała w ramach komitetu wyborczego Polskiej Partii Pracy (wspólnie z APP „Racja”, KPP i PPE-Z). Komitet zdobył 91 266 głosów (0,77% poparcia w skali kraju). Natomiast reprezentanci PPS na listach PPP uzyskali 5234 głosy, co dało 0,04% poparcia w skali kraju. W wyborach prezydenckich w 2005 PPS udzieliła poparcia kandydatowi PPP Danielowi Podrzyckiemu (który nie wziął udziału w wyborach z powodu śmierci w wypadku samochodowym). W wyborach samorządowych w 2006 PPS nie zawarła koalicji na szczeblu krajowym, rejestrując własny komitet w PKW; jednocześnie instancje terenowe zostały upoważnione do koalicji lokalnych.

W wyborach parlamentarnych w 2007 PPS startowała (4 kandydatów w okręgach: Warszawa, Szczecin, Kielce) z list PPP, która uzyskała 160 476 głosów (0,99%).

Przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2009 PPS nie porozumiała się w sprawie wspólnego startu z Racją Polskiej Lewicy i ostatecznie wystartowała samodzielnie, wystawiając listę jedynie w okręgu wyborczym nr 3 (Olsztyn). Oddano na nią 1331 głosów, co dało ostatnie miejsce zarówno w skali okręgu (11., 0,32% głosów), jak i kraju (12., 0,02% głosów).

W wyborach prezydenckich w 2010 Rada Naczelna PPS nie poparła żadnego z kandydatów. Działacze na niższym szczeblu bądź indywidualnie opowiedzieli się za Bogusławem Ziętkiem z PPP lub Grzegorzem Napieralskim z SLD. W wyborach parlamentarnych w 2011 pojedynczy członkowie PPS startowali bez sukcesów z ramienia SLD bądź (nieoficjalnie) PPP.

12 października 2013 PPS współtworzyła Porozumienie Społeczne „Zmiana” wraz z Polską Lewicą, Partią Regionów, stowarzyszeniem Ruch Ludzi Pracy oraz Związkiem Zawodowym Rolnictwa i Obszarów Wiejskich „Regiony”[23]. Po niedługim czasie PPS wystąpiła jednak z tej koalicji i w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 kilku jej działaczy znalazło się na listach Partii Zieloni (której komitet zarejestrowany został jedynie w części okręgów)[24].

W wyborach samorządowych w 2014 działacze PPS startowali pod różnymi szyldami. W wyborach do sejmiku mazowieckiego wystawili w jednym okręgu listę pod nazwą Partia Józefa Piłsudskiego. Komitet pod tą nazwą powołali także w wyborach w Płocku i gminie Słupno. Do rady Gubina działacze PPS wystartowali jako Lewica dla Gubina. W niektórych miejscach PPS startowała z list SLD Lewica Razem bądź z list komitetów lokalnych. Przed wyborami prezydenckimi w 2015 PPS popierała kandydaturę wysuwanej przez UP wicemarszałek Sejmu Wandy Nowickiej, która nie zebrała wymaganej do startu liczby podpisów. PPS nie poparła żadnego z zarejestrowanych kandydatów.

Przed wyborami parlamentarnymi w 2015 PPS weszła w koalicję (Zjednoczona Lewica) z SLD, Twoim Ruchem, UP i Zielonymi. W ramach komitetu ZL kilkoro kandydatów PPS wystartowało do Sejmu i Senatu. Koalicja nie uzyskała mandatów parlamentarnych. Przekroczyła próg uprawniający do otrzymania subwencji z budżetu państwa, jednak PPS, jako jedynej partii, nie przypadła w udziale żadna część dotacji.

W marcu 2016 PPS współtworzyła Porozumienie Socjalistów, w ramach którego współpracuje kilka niszowych organizacji lewicowych. W maju 2018 wydały one wspólne oświadczenie przed wyborami samorządowymi[25][26]. W następnym miesiącu PPS znalazła się wśród organizacji reaktywujących koalicję SLD Lewica Razem[27], z ramienia którego wystawiła kandydatów m.in. do sejmików województw i rady Warszawy w wyborach samorządowych w 2018.

Pomimo początkowego udziału w tworzeniu koalicji Lewica Razem (na początku 2019), PPS zdecydowała nie brać udziału w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2019. Na kongresie 16 marca tego samego roku Bogusława Gorskiego na stanowisku przewodniczącego Rady Naczelnej partii zastąpił Wojciech Konieczny. 24 czerwca 2019 objął on mandat w Sejmiku Województwa Śląskiego, zastępując wybranego do Parlamentu Europejskiego radnego SLD Marka Balta[28].

W lipcu 2019 PPS porozumiała się w sprawie wspólnego startu w wyborach (w ramach koalicji Lewica, formalnie pod szyldem Sojuszu Lewicy Demokratycznej) z SLD, Wiosną i partią Lewica Razem[29] (później do porozumienia przystąpił też m.in. TR). Wojciech Konieczny został ogłoszony kandydatem SLD do Senatu (przy poparciu m.in. Koalicji Obywatelskiej)[30]. Uzyskał on mandat, natomiast nie udało się to kandydatom do Sejmu rekomendowanym przez PPS, którzy zdobyli łącznie 2798 głosów[31]. W wyborach prezydenckich w 2020 PPS poparła wystawionego wspólnie przez SLD, Wiosnę i Razem prezesa Wiosny Roberta Biedronia, który zajął 6. miejsce. W II turze PPS nie udzieliła poparcia żadnemu kandydatowi[32].

Czasopisma związane z PPS[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Grupa ta powstała formalnie w styczniu 1893, a rozpadła się w połowie 1893 roku. Część wstąpiła do ZZSP, zaś część zasiliła szeregi Socjaldemokracji Królestwa Polskiego[6]
  2. Leon Wasilewski wspomina natomiast jedynie o frakcji „Przeglądu Socjalistycznego” (Kazimierz Dłuski)[7]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof Dunin-Wąsowicz i inni red., O co walczy PPS. Zbiór dokumentów ideowych i politycznych PPS, 2012, ISBN 978-83-936492-0-4.
  2. Polska Kronika Filmowa nr 45/1990, ninateka.pl [dostęp 2021-01-22] (pol.).
  3. PPS – Nasi kandydaci SLD Lewica Razem, www.naszpps.ppspl.eu [dostęp 2019-02-05] (pol.).
  4. Polska Partia Socjalistyczna Łódź, OM PPS powraca!, Facebook, 31 sierpnia 2019 [dostęp 2021-01-16] (pol.).
  5. Wasilewski 1934 ↓, s. 15.
  6. Feliks Tych, Stanisław Grabski: Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego. T. 2. 1987. s. 349.
  7. Wasilewski 1934 ↓, s. 8.
  8. Adam Ciołkosz, Ludzie PPS, Londyn 1981, s. 19.
  9. Program paryski (1892), PPS WROCŁAW, 8 stycznia 2011 [dostęp 2021-01-17] [zarchiwizowane z adresu 2014-12-31] (pol.).
  10. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998, s. 251.
  11. Kurier Warszawski, t. nr 196, 17 lipca 1920.
  12. Rozdział V. Udział PPS w Radzie Obrony Państwa i rządzie koalicyjnym. Zawarcie rozejmu (lipiec-październik 1920), [w:] Artur Leinwand, Polska Partia Socjalistyczna wobec wojny polsko-radzieckiej 1919-1920, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964, s. 213.
  13. „Wiadomości Białostockiego Powiatowego Komitetu Wojenno- -Rewolucyjnego”, nr 5, 6 VIII 1920.
  14. Okólnik Sekretariatu Generalnego CKW PPS z 6 IX 1920, AZHP, 114/1V, 1920, poz. 2.
  15. Tadeusz i Karol Rzepeccy, Sejm i Senat 1928–1933, Poznań 1928, s. 219.
  16. Janusz Żarnowski, Polska Partia Socjalistyczna w latach 1935–1939, Warszawa 1965, s. 331.
  17. Zeszyty historyczne WiN-u, nr. 24, s. 326.
  18. Leonard Dubacki: Kalendarium historii PPS; w: Polska Partia Socjalistyczna. Historia i współczesność 1892–2007, s. 129–130.
  19. KP PPS w Sejmie II kadencji.
  20. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 9 października 2000 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 8 października 2000 r. Dz.U. z 2000 r. nr 85, poz. 952.
  21. Serwis PKW – Wybory 2001.
  22. Krzysztof Kobrzak: Ziemski szefem PPS, lewica.pl z 24 maja 2003.
  23. Deklaracja uczestników Porozumienia Społecznego na stronie Polskiej Lewicy. [dostęp 2018-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-18)].
  24. Serwis PKW – Wybory 2014.
  25. Porozumienie Socjalistów, przeglad-socjalistyczny.pl [dostęp 2021-02-28].
  26. Porozumienie Socjalistów przed wyborami, przeglad-socjalistyczny.pl [dostęp 2021-02-28].
  27. Rzecznik SLD, SLD – Lewica Razem – koalicja wyborcza na wybory samorządowe i do Parlamentu Europejskiego zawiązana!, Sojusz Lewicy Demokratycznej [dostęp 2021-02-28] (pol.).
  28. Filip Ciślak / Grzegorz Pancherz paskud.pl, Beata Białowąs nowym członkiem zarządu. Zastąpi ministra Michała Wosia., radio.katowice.pl [dostęp 2021-02-28].
  29. PPS przystąpiła do koalicji z SLD, Wiosną i Lewicą Razem, interia.pl z 20 lipca 2019.
  30. Tomasz Haładyj, Marek Mamoń: Wybory parlamentarne 2019. Do Senatu z opozycji w Częstochowie Wojciech Konieczny. W Myszkowie wciąż wakat, wyborcza.pl z 20 sierpnia 2019.
  31. PPS w Senacie RP, strona PPS z 16 października 2019.
  32. Stanowisko Prezydium RN PPS w sprawie drugiej tury wyborów Prezydenta RP, strona PPS z 7 lipca 2020.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ciołkosz A., Ciołkosz L., Niepodległość i Socjalizm 1835–1945. Audycje radiowe”, PULS, Londyn 1982.
  • Holzer J., PPS. Szkic dziejów, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.
  • Jabłoński T., Za wolność i lud. Krótki zarys historii Polskiej Partii Socjalistycznej, Warszawa 1947.
  • Stefanowski R., PPS 1892–1992, Instytut Wydawniczy „Książka i Prasa”, Warszawa 1992, ​ISBN 83-900401-3-1​.
  • Jan Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa: Książka i Wiedza, 1983, ISBN 83-05-11099-0, OCLC 830212116.
  • Wasilewski L., Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historją socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji, Warszawa 1925.
  • Wójtowicz N., Polscy socjaliści w Niemczech wobec Sierpnia, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 7(128), lipiec 2011.
  • Leon Wasilewski: Dzieje Zjazdu Paryskiego 1892 roku. Przyczynek do historii polskiego ruchu socjalistycznego. Warszawa: 1934.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]