Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „PZPR”. Zobacz też: PZPR (ujednoznacznienie).
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
POL PZPR logo.svg
Skrót PZPR
Lider Bolesław Bierut (pierwszy), Mieczysław Rakowski (ostatni)
Data założenia 15–21 grudnia 1948
Data rozwiązania 27–30 stycznia 1990
Adres siedziby ul. Nowy Świat 6/12,
00-497 Warszawa
Ideologia polityczna leninizm, komunizm
Poglądy gospodarcze gospodarka planowa
Liczba członków 3 092 000[1] – 3 150 000[2]
Członkostwo
międzynarodowe
Kominform (do 1956)
Młodzieżówka Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej
Barwy      czerwony
Wiec na placu Politechniki w Warszawie podczas kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS w grudniu 1948
Baner Niech żyje PZPR umieszczony na jednym z budynków biurowych Fabryki Wyrobów Precyzyjnych im. Gen. Świerczewskiego na warszawskiej Woli, lata 70. XX wieku
Znaczek PZPR

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) – polska partia komunistyczna[1][3][4] założona w grudniu 1948, na skutek połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po przeprowadzeniu czystek w ich szeregach. Określana również jako realno-socjalistyczna i leninowska[5]. Sprawowała rządy w Polsce w latach 1948–1989.

Historia PZPR[edytuj | edytuj kod]

Zjednoczenie PPR i PPS[edytuj | edytuj kod]

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza powstała na zjeździe zjednoczeniowym Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej w dniach 15–21 grudnia 1948. W tych dniach odbył się tzw. Kongres Zjednoczeniowy PPR i PPS, w Auli w Gmachu Głównym Politechniki Warszawskiej. Scalenie obu partii było możliwe dzięki usunięciu z PPS działaczy sprzeciwiających się zjednoczeniu (a właściwie wchłonięciu przez komunistów), a także tych członków PPR, których oskarżono o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Ocenia się, że ponad 25% socjalistów zostało odsuniętych na „tor boczny” lub usuniętych z życia politycznego. Proces połączenia obu partii zakończył się w kwietniu 1949. PZPR uważała się za spadkobierczynię tradycji Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy i Komunistycznej Partii Polski[6].

Ewolucja liczebności partii[edytuj | edytuj kod]

W momencie powstania liczebność PZPR wynosiła 1 mln 537 tys. członków (1 mln 6 tys. z PPR i 531 tys. z PPS[7]). W 1954 liczyła 1 mln 276 tys. członków. 482 tys. członków usunięto z partii w latach 1949–1954[8]. W następnych latach podlegała ona wahaniom – w 1959 (po weryfikacji i usunięciu 200 tys. członków), wynosiła 1 mln 18 tys., w 1965 – 1 mln 775 tys., w 1970 – 2 mln 320 tys., a w 1980 (w apogeum swojego rozwoju) osiągnęła 3 mln 092[1] tys. osób (według innych źródeł 3 mln 150 tys. osób[2]). Po zalegalizowaniu pierwszego niezależnego od władz związku zawodowego NSZZ „Solidarność” oraz wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, z PZPR wystąpiło 850 tys. członków (w tym ok. 33% wchodzących w jej skład robotników).

Charakter rządów[edytuj | edytuj kod]

Partia sprawowała rządy w sposób autorytarny odwołując się przy tym do ideologii komunizmu. Odwołania te ustały w znacznej mierze po 1956 roku na rzecz akcentów narodowych][6]. Działalność PZPR oparta na obowiązującym w bloku wschodnim modelu monopartyjnym, w ramach bloku wschodniego podporządkowana była KPZR (najbardziej do 1956)[1]. W czasie swojego istnienia, PZPR była partią masową, kierującą centralnie zarządzaną gospodarką[1]. Do 1989 PZPR miała charakter partii państwowej, która sprawowała władzę absolutną (poprawka do konstytucji z 1976 mówiła o partii jako „przewodniej sile narodu”) oraz kontrolowała zbiurokratyzowaną gospodarkę nakazowo-rozdzielczą. Głównym celem było stworzenie społeczeństwa komunistycznego oraz współuczestniczenie w budowie komunizmu na całym świecie.

Zjazdy PZPR[edytuj | edytuj kod]

  • I Zjazd założycielski PZPR, w dniach 15–22 grudnia 1948
  • II Zjazd PZPR, w dniach 10–17 marca 1954
  • III Zjazd PZPR,w dniach 10–19 marca 1959
  • IV Zjazd PZPR, w dniach 15–20 czerwca 1964
  • V Zjazd PZPR, w dniach 11–16 listopada 1968
  • VI Zjazd PZPR, w dniach 6–11 grudnia 1971
  • VII Zjazd PZPR, w dniach 8–12 grudnia 1975
  • VIII Zjazd PZPR, w dniach 11–15 lutego 1980
  • IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, w dniach 14–20 lipca 1981
  • X Zjazd PZPR, w dniach 29 czerwca – 3 lipca 1986
  • XI Zjazd PZPR, w dniach 27–30 stycznia 1990 (ostatni, zakończony samorozwiązaniem)

Orientacje i frakcje w PZPR[edytuj | edytuj kod]

Podczas istnienia PZPR istniało w niej kilka orientacji, np. w latach pięćdziesiątych istniały podziały na puławian i natolińczyków[9]. W latach sześćdziesiątych powstały orientacje zwane „partyzantami” i „grupą śląską”[10]. W 1965 wpływowy w okresie stalinowskim działacz partyjny Kazimierz Mijal założył nielegalną maoistowską Komunistyczną Partię Polski, jej działalność miała nikły oddźwięk w PZPR. W latach późniejszych w oparciu o część działaczy powstało Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald. W schyłkowym okresie PRL nastąpił podział na działaczy dążących do porozumienia z opozycją oraz sprzeciwiających się temu („beton partyjny”, „konserwatyści”).

Wydanie kieszonkowe statutu PZPR

Status[edytuj | edytuj kod]

PZPR oficjalnie posiadała status partii, pod wieloma względami nie stanowiła ona jednak partii politycznej sensu stricto. Według jednej z tez Polska Zjednoczona Partia Robotnicza to „struktura administracyjna, która zarządzała państwem – od szczytów władzy, po najdrobniejszy zakład pracy i gminę”[11].

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Partia była zorganizowana na zasadzie centralizmu demokratycznego, który w teorii zakładał demokratyczne wyłanianie władz oraz podejmowanie decyzji i kierowanie jej działalnością. W istocie ten sposób sprawowania władzy w partii stanowił pewną odmianę systemu wodzowskiego[12]. W rzeczywistości najważniejszą rolę w PZPR (władzy wykonawczej), pełniły Komitet Centralny, jego Biuro Polityczne (ścisłe kierownictwo PZPR o stałej liczbie ok. 15 członków), Sekretariat KC i Sekretariat BP (kierowane przez I sekretarza KC PZPR (do 1954 Sekretarza Generalnego PZPR), przy czym te organy same były poddane ścisłej kontroli władz Związku Radzieckiego) oraz tzw. egzekutywy komitetów partyjnych. To właśnie te władze decydowały o polityce oraz składzie personalnym głównych organów, choć według statutu zadanie to spoczywało na członkach zjazdu, który odbywał się co cztery lub pięć lat. W przerwie pomiędzy nimi odbywały się co dwa lub trzy lata, konferencje partyjne komitetów wojewódzkich, powiatowych, gminnych i zakładowych. Najmniejszą jednostką organizacyjną PZPR była Podstawowa Organizacja Partyjna (POP).

Władze partii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: I sekretarze KC PZPR.

Rozwiązanie PZPR[edytuj | edytuj kod]

13 października 1989 opozycja zainicjowała w Katowicach akcję okupowania lokali PZPR i jej „przybudówek”. Akcja objęła cały kraj i trwała kilkanaście tygodni. Okupowano łącznie około 120 komitetów PZPR na różnym szczeblu, a także lokale ZSMP oraz PRON[13]. Do akcji przyłączyły się także inne radykalne grupy młodzieży (m.in. FMW, NZS, Ruch WiP). Na żądanie ministrów rządu Tadeusza Mazowieckiego (Aleksander Hall, Jacek Kuroń) przeciwko radykalnej młodzieży interweniowały siły milicyjne. Ataki na komitety miały miejsce m.in. w Katowicach, Warszawie, Lublinie, Bydgoszczy, Krakowie, Wodzisławiu Śląskim, Białymstoku, Gdańsku, Łodzi, Poznaniu, Przemyślu, Rzeszowie i Wrocławiu[14].

Wystąpienia opozycji zmusił kierownictwo partii do rezygnacji z władzy. 29 stycznia 1990 odbył się XI Zjazd PZPR, na którym miało dojść do przeobrażenia partii. Ostatni XI Zjazd PZPR, noc z 28 na 29 stycznia 1990 Sala Kongresowa Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie.

Partie powstałe w miejsce PZPR[edytuj | edytuj kod]

X zjazd PZPR. Polska Rzeczpospolita Ludowa. 3 lipca 1986 rok

Byli działacze PZPR założyli Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, której głównymi przywódcami byli Aleksander Kwaśniewski, Leszek Miller i Mieczysław Rakowski. SdRP miała m.in. przejąć wszystkie prawa i obowiązki PZPR oraz pomóc w rozdysponowaniu majątku byłej PZPR, która pod koniec lat 80. posiadała znaczne przychody, głównie z nieruchomości, którymi zarządzała, oraz z przedsiębiorstwa RSW „Prasa-Książka-Ruch”, które z kolei posiadało specjalne ulgi podatkowe. W tym okresie przychody ze składek członkowskich stanowiły tylko 30% przychodów PZPR[15]. Po rozwiązaniu PZPR i założeniu SdRP pozostała część działaczy utworzyła Unię Socjaldemokratyczną Rzeczypospolitej Polskiej (USdRP), która przemianowała się na Polską Unię Socjaldemokratyczną, a także Ruch 8 Lipca[16]. Najbardziej radykalni działacze zapewniający o dalszej lojalności wobec ideologii komunistycznej utworzyli partię Związek Komunistów Polskich „Proletariat”. Politycy PUS współtworzyli w 1992 wraz z byłymi działaczami opozycji demokratycznej Unię Pracy[17], działacze SdRP w 1999 powołali nową partię Sojusz Lewicy Demokratycznej, a działacze ZKP „Proletariat” po delegalizacji partii w 2002 utworzyli Komunistyczną Partię Polski[18][19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b c d e Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 686 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4.
  2. a b Krakow committee hosts discussion of PZPR condition, needs. „East Europe Report, Political, Sociological and Military Affairs”. 2156, s. 86, 22 czerwca 1983. Foreign Broadcast Information Service (ang.). 
  3. Andrzej Chwalba, Jakub Basista, Tadeusz Czekalski, Krzysztof Stopka: Dzieje Polski. Kalendarium. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1999, s. 736. ISBN 83-08-03028-9.
  4. Encyklopedia Białych Plam. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2001, s. 225 (tom 14). ISBN 83-912068-0-7.
  5. Hubert Zawadzki, Jerzy Lukowski, A Concise History of Poland, Cambridge University Press, 2006, ISBN 0-521-85332-X, Google Print, s.295-296
  6. a b Portal Wiedzy
  7. Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, 2011, ISBN 978-83-08-04769-9, s. 125.
  8. Wojciech Roszkowski (jako Andrzej Albert), Najnowsza historia Polski 1914–1993, t. II, Warszawa 1995, s. 287.
  9. Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, BGW, Warszawa 1992, s. 61–64, ISBN 83-7066-208-0.
  10. Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, BGW, Warszawa 1992, s. 93–94, ISBN 83-7066-208-0.
  11. Łukasz Kamiński, Przewodnia siła narodu, rozm. przepr. Barbara Polak, [w:] „Biuletyn IPN” nr 5 (2002), s. 7.
  12. Andrzej Paczkowski: Pół wieku dziejów Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 161. ISBN 83-01-14487-4.
  13. Konfederacja Polski Niepodległej. W 30. rocznicę powstania, IPN, Kraków 2009, s. 40.
  14. Antoni Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, s. 432–436.
  15. Krystyna Paszkiewicz: Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2004, s. 160. ISBN 83-229-2493-3.
  16. Krystyna Paszkiewicz: Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 87-88. ISBN 8322924933.
  17. Krystyna Paszkiewicz: Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2004, s. 194. ISBN 83-229-2493-3.
  18. Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na interpelację nr 94 w sprawie działalności Związku Komunistów Polskich „Proletariat” w okresie od 17 października do 31 grudnia 1997 r.
  19. Krystyna Paszkiewicz: Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2004, s. 223. ISBN 83-229-2493-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]