Przejdź do zawartości

Książka i Wiedza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Wydawnictwo „Książka i Wiedza”
Skrót

KiW

Status prawny

spółdzielnia

Adres

ul. Smolna 13
00-375 Warszawa

Data założenia

20 listopada 1948[1]

Dyrektor

Włodzimierz Gałąska[2]

Strona internetowa

Wydawnictwo „Książka i Wiedza” – polskie wydawnictwo powołane uchwałą Rady Ministrów z 20 listopada 1948 r.[1] w Warszawie jako Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”. W procesie łączenia partii politycznych PPR i PPS w PZPR połączono także prowadzone przez nie oficyny: komunistyczną Spółdzielnię Wydawniczą „Książka” i socjalistyczną Spółdzielnię Wydawniczą „Wiedza”[3]. W nowej formule „Książka i Wiedza” publikowała przede wszystkim dzieła klasyków marksizmu, literaturę polityczną i szkoleniową[4]. W 1973 wydawnictwo weszło w skład Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”, której częścią pozostawało do likwidacji konglomeratu w 1990 r. Od tamtej pory działa pod nazwą Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”.

Historia wydawnictwa

[edytuj | edytuj kod]

Lata 1948–1972

[edytuj | edytuj kod]

Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza” utworzona została Uchwałą Rady Ministrów z 20 listopada 1948 r. poprzez połączenie wydawnictwa książkowego „Wiedzy” z wydawnictwem „Książka”. Uchwała powołała również pierwszą radę nadzorczą spółdzielni w składzie[1]:

  1. Jerzy Albrecht
  2. Antoni Alster
  3. Stefan Arski
  4. Leon Bielski
  5. Hilary Chełchowski
  6. Stefania Cieślikowska
  7. Tadeusz Ćwik
  8. Tadeusz Dietrich
  9. Konstanty Dąbrowski
  10. Bolesław Gebert
  11. Henryk Jabłoński
  12. Stefan Jędrychowski
  13. Leon Kasman
  14. Henryk Kołodziejczyk
  15. Żanna Kormanowa
  16. Helena Kozłowska
  17. Leon Kruczkowski
  18. Stefan Matuszewski
  19. Franciszek Mazur
  20. Kazimierz Mijal
  21. Lucjan Motyka
  22. Edward Ochab
  23. Mateusz Oks
  24. Marian Olewiński
  25. Rafał Praga
  26. Włodzimierz Reczek
  27. Marian Rybicki
  28. Adam Schaff
  29. Stanisław Skrzeszewski
  30. Włodzimierz Sokorski
  31. Stefan Staszewski
  32. Eugeniusz Szyr
  33. Henryk Świątkowski.

Do prezydium rady nadzorczej weszli: Antoni Alster, Stefan Arski, Leon Kasman, Leon Kruczkowski i Włodzimierz Reczek. Pierwszy zarząd spółdzielni powoływało prezydium, kolejne rada nadzorcza[1].

Przed rokiem 1957 prezesami wydawnictwa byli Juliusz Burgin i Witold Konopka, a potem Zbigniew Bek i Stanisław Wroński (w latach 1963–1971)[3].

Siedziba wydawnictwa mieściła się przy ul. Smolnej w Warszawie, ale redakcje były rozproszone w różnych lokalizacjach. W centralnej siedzibie znajdowała się administracja, dział literatury filozoficznej i pracownia plastyczna. Przy ul. Mokotowskiej znajdowała się redakcja dzieł Lenina, przy ul. Szpitalnej redakcja dzieł Marksa i kalendarzy, zaś przy Nowym Świecie redagowano literaturę piękną i historyczną. Na parterze w budynku siedziby, mieściła się księgarnia KiW, z wejściem od Al. Jerozolimskich, działająca w latach 1946–1999[3].

Lata 1973–1990

[edytuj | edytuj kod]

Od 1 stycznia 1973 „Książka i Wiedza” przestała być spółdzielnią i jako wydawnictwo włączona została do koncernu prasowego Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa-Książka-Ruch”. Wydawnictwo weszło w skład pionu organizacyjnego wydawniczo-agencyjnego[5].

W 1980 r. prezesem wydawnictwa był Alfred Wałek, potem Witold Skrabalak[3].

Po zmianach ustrojowych w Polsce w 1989 r. Sejm uchwalił 22 marca 1990 ustawę o likwidacji RSW „Prasa-Książka-Ruch”[6]. W przyjętym przez Radę Ministrów 29 października 1990 r. planie zagospodarowania majątku RSW „Prasa-Książka-Ruch” wydawnictwo „Książka i Wiedza” miało być przekazane spółdzielni pracy założonej przez dotychczasowych pracowników, w trybie art. 5 ustawy likwidacyjnej, pod warunkiem zlikwidowania zadłużenia do końca 1990 roku[7].

W 1990 roku, w momencie likwidacji RSW „Prasa-Książka-Ruch” w wydawnictwie „Książka i Wiedza” pracowało 190 osób[3].

Lata po 1990

[edytuj | edytuj kod]

Z dniem 1 stycznia 1991 roku powołano Spółdzielnię Wydawniczo-Handlową „Książka i Wiedza”, która kontynuowała działalność wydawniczą, z siedzibą w tej samej lokalizacji. Oficyna zatrudnia kilkunastu pracowników[3]. W KRS wydawnictwo zostało zarejestrowane 25 lutego 2002 r. jako spółdzielnia pod tą samą nazwą[2]. Spółdzielnię reprezentuje zarząd, którego prezesem jest Włodzimierz Gałąska, wiceprezesem Agnieszka Kopeć. Organem nadzorczym jest rada nadzorcza w składzie: Jerzy Lewiński, Hanna Toda, Jerzy Rozwadowski[2]. Wydawnictwo publikuje literaturę piękną, współczesną i klasyczną, książki popularnonaukowe i naukowe oraz utwory dla dzieci i młodzieży[8]. Wydaje około 15 tytułów rocznie w łącznym nakładzie 6 tys. egzemplarzy[3].

Szata graficzna

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze logo wydawnictwa opracował w 1948 r. projektant i ilustrator Stefan Bernaciński. Znak przedstawiał ułożone pionowo czarne litery „K” i „W” na białym tle, w czarnej otoczce z białym napisem „Książka i Wiedza”. W latach 50. XX w. logo zmodyfikowano i przedstawiało ustawioną ukośnie powiewającą flagę w paski, trzymaną przez dwie ręce, w kolistej otoczce z napisem „Książka i Wiedza”. Autorem nowego znaku był również Stefan Bernaciński. Logo, czasem w wariancie z czerwoną flagą, stosowano do końca PRL[3]. W 1990 r. wydawnictwo powróciło do pierwotnego znaku[3].

Pracownią plastyczną „Książki i Wiedzy” kierowali między innymi Zdzisław Długosz, Jan Hollender, Jerzy Rakoczy i Tomasz Rumiński. Pracowało w niej na stałe kilka osób, większość zleceń kierowano na zewnątrz do współpracujących twórców. Do licznego grona grafików współpracujących z wydawnictwem należeli między innymi: Maria Eska, Wojciech Fraudenreich, Maria Hiszpańska-Neumann, Jerzy Kępkiewicz, Bożena Kowalewska, Ewa Możejko, Stefan Rzepecki, Marian Sztuka, Ewa Walewska i Mieczysław Wasilewski. Od 1975 r. do działu graficznego wydawnictwa dołączył Jerzy Rozwadowski[3].

Książki oficyny wielokrotnie nagradzano w konkursie Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek na „Najlepiej Wydaną Książkę Roku” (w latach: 1961, 1964, 1966, 1969, 1970, 1971, 1972)[9]. Wśród nagrodzonych pozycji znalazły się projekty współpracującego z oficyną grafika i ilustratora Aleksandra Bernacińskiego: w 1961 r. Rozmowy o gospodarce (t. 1), w 1966 r. Polska 1944–1965 Stanisława Wrońskiego i Marii Zwolakowej (t. 1–2). Nagrodę zdobyły także dwa projekty Stefana Bernacińskiego: w 1969 r. Manifest komunistyczny, w 1972 r. Państwo a rewolucja Włodzimierza Lenina[3].

Działalność wydawnicza

[edytuj | edytuj kod]

Początkowo profil oficyny obejmował zarówno literaturę o tematyce społeczno-politycznej jak i literaturę piękną, w tym skierowaną do dzieci i młodzieży. Niektóre pozycje drukowano nieodpłatnie w NRD w ramach reparacji wojennych, wśród nich znalazły się Bajki Ignacego Krasickiego. W latach 1948–1951 „Książka i Wiedza” stała się największym polskim wydawnictwem. W samym 1951 r. wydała 962 tytuły o łącznym nakładzie 23 mln egzemplarzy. Równocześnie spółdzielnia prowadziła własne księgarnie i w 1950 r. dysponowała 182 placówkami. Sytuacja uległa zmianie, gdy w 1950 r. powołano Dom Książki, który przejął dystrybucję wydawnictw na rynku polskim, a w tym księgarnie KiW. Decyzją administracyjną w 1952 r. dokonano kolejnej reorganizacji rynku wydawniczego, ograniczając działalność „Książki i Wiedzy” do literatury o profilu społeczno-politycznym. Literaturę piękną przeniesiono do innych wydawnictw, a z działu książek dla dzieci i młodzieży powołano Państwowe Wydawnictwo Młodzieżowe „Iskra”. Tym samym oficyna na czas PRL stała się głównym wydawcą literatury marksistowskiej, zarówno autorów współczesnych, jak i klasyków marksizmu[3].

Pierwsze inicjatywy „Książki i Wiedzy” to m.in. wydanie w 1949 r. dzieł wybranych Włodzimierza Lenina oraz Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. Przedsięwzięcie to, kontynuowane jako seria Klasyków Marksizmu-Leninizmu aż do upadku ustroju, objęło kilkadziesiąt wysokonakładowych i kosztownych tomów, które aż do 1989 r. zalegały w księgarniach[3].

Tworzono kolejne serie wydawnicze, takie jak Biblioteka Wiedzy o Krajach Socjalistycznych, Biblioteka Myśli Socjalistycznej, Światowid, Koliber, Zachód z Bliska[3], Biblioteka Studiów nad Marksizmem, Kontynenty.

W Bibliotece Wiedzy o Krajach Socjalistycznych ukazywały się pozycje opowiadające o dokonaniach rewolucyjnych m.in. w Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii czy na Węgrzech. Biblioteka Myśli Socjalistycznej to z kolei pisma innych niż Marks, Engels i Lenin teoretyków i praktyków ustrojowych[3]. Seria Światowid, prowadzona przez Annę Klubównę, rozpoczęła się w 1958 r. Pozycje w tym cyklu ukazywały się w nakładzie 10–30 tys. egzemplarzy, a dotyczyły dziejów dawnych cywilizacji, historii narodów, życia wybitnych postaci. Logo serii, przedstawiające wyobrażenie prasłowiańskiego bóstwa, zaprojektował Stanisław Kaźmierczyk[3]. Powołana w 1967 r. seria Koliber, nie miała jednego redaktora prowadzącego, cały dział literatury pięknej współpracował przy doborze tytułów. Nakład cienkich tomów o kieszonkowym formacie sięgał 200 tys. egzemplarzy. Autorem znaku serii był Jerzy Kępkiewicz[3]. Seria, zamknięta w 1989 r., została wznowiona w latach 1996–1997.

W latach 1949–1987 oficyna prowadziła 3 serie wydawnicze dla dzieci i młodzieży: Młodzież w Służbie Socjalizmu, Biblioteka Młodych i Biblioteczka dla Dzieci. W seriach tych łącznie wydano 74 tytuły, w tym 51 pochodziło z literatury radzieckiej. W Biblioteczce dla Dzieci, wydawanej w okresie 1949–1952, ukazały się 63 pozycje w nakładzie 2,4 mln egzemplarzy. Przykładowe tytuły to: Bezdomna kotka Borisa Žitkova (1951), Majowe święto Hanny Januszewskiej (1950). Aż 40 tytułów w serii stanowiła literatura radziecka, a 20 pozycji uznaje się za utwory o charakterze propagandowym. W 14 opowiadaniach seria poruszała tematykę przyrodniczą. Seria Młodzież w Służbie Socjalizmu, wydawana w latach 1950–1951, liczyła tylko 9 pozycji, z których 7 to tytuły radzieckie[10].

Od 1959 r. oficyna wydawała rocznie około 200 tytułów, w łącznym nakładzie 4–8 mln egzemplarzy. W latach 70 i 80 XX w., po włączeniu wydawnictwa do RSW „Prasa-Książka-Ruch”, zwiększono ilość wydawanych książek beletrystycznych, polskich i obcych. Wydawano polską literaturę współczesną, głównie autorów związanych z PZPR, w tym Ptasi gościniec Haliny Auderskiej czy Być komunistą Wiesława Rogowskiego. Wprowadzono teksty dramaturgiczne, np. scenariusze widowisk telewizyjnych Sprawa polska 1944, Poczdam 1945 i Przed burzą Ryszarda Frelka i Włodzimierza T. Kowalskiego. Przygotowywano przekłady literatury obcej z odległych stron świata, wydano między innymi Zimową kwaterę japońskiego prozaika Tomoji Abe, czy powieści i zbiory opowiadań późniejszego noblisty V.S. Naipaula[3].

Wśród redaktorów wydawnictwa znajdowali się m.in.: Stefan Bergman, Helena Klimkowa, Maria Zwolakowa, Halina Ruszkiewiczowa, Anna Klubówna, Wiktor Osiatyński, Ozjasz Szechter[3].

Wśród wydawnictw oficyny znalazł się również miesięcznik „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne” oraz kwartalnik „Z Pola Walki”[3]. „Zeszyty Teoretyczno-Polityczne” ukazywały się od 1 czerwca 1954 do 1989 r., w łącznej liczbie 416 numerów, zastępując takie tytuły jak „Zeszyty Filozoficzne”, „Zeszyty Ekonomiczne” i „Zeszyty Historyczne”. Poruszały kwestie polityczne, ekonomiczne, filozoficzne, historyczne oraz międzynarodowe[11]. Kwartalnik „Z Pola Walki” regularnie ukazywał się od 1958 r. z inicjatywy Zakładu Historii Partii przy КС PZPR i poświęcony był dziejom ruchu robotniczego[12].

„Książka i Wiedza” wydawała także papierowe kalendarze. Kalendarz Robotniczy ukazywał się w nakładzie 100 tys. egz., a zdzieralny ścienny kalendarz w nakładzie 4 mln. egzemplarzy. Kalendarze stanowiły podstawowe źródło przychodów wydawnictwa, aż do przekształceń własnościowych w latach 90. XX w.[3]

Od 1990 r. „Książka i Wiedza” publikuje literaturę piękną, współczesną i klasyczną, książki popularnonaukowe i naukowe oraz utwory dla dzieci i młodzieży. Ważną częścią dorobku są przekłady ze współczesnej literatury światowej. Wydawnictwo specjalizuje się także w popularyzacji wiedzy o historii Polski i świata, socjologii, filozofii, religioznawstwa, ekonomii oraz psychologii[8].

Wybrane publikacje[13]

[edytuj | edytuj kod]

Lata 1948–1972

[edytuj | edytuj kod]

Lata 1973–1989

[edytuj | edytuj kod]

Lata od 1990

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 Uchwała Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1948 r. w sprawie połączenia Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”, Spółdzielni Wydawniczej „Książka” i Spółdzielni Wydawniczej „Wiedza” (M.P. z 1948 r. Nr 79, poz. 696).
  2. 1 2 3 KRS: 0000093890, [data dostępu: 2025-10-05].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Piotr Kitrasiewicz, Spółdzielnia Wydawnicza „Książka i Wiedza”. Pod czerwonym sztandarem, [w:] Jacek Mrowczyk, Wytwórcy książek. Historia społeczności wydawniczej w czasach PRL-u, ASP Katowice: Karakter, 2023, s. 184–199.
  4. ↑ Magdalena Rzadkowolska, Wydawcy książek w Łodzi w latach 1945–1956,, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, s. 35, ISBN 978-83-7525-977-3.
  5. ↑ Bogumiła Olechnowicz, Organizacja i działalność wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Zdzisław Kowalski (red.), „Biuletyn Biblioteki UMCS”, R. 29, Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1981, s. 74–81 [dostęp 2025-10-04].
  6. ↑ Ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o likwidacji Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch” (Dz. U. z 1990 r. Nr 21, poz. 125).
  7. ↑ Uchwała nr 172 Rady Ministrów z dnia 29 października 1990 r. w sprawie zatwierdzenia planu zagospodarowania majątku Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej "Prasa-Książka-Ruch" w likwidacji oraz w sprawie dysponowania składnikami majątku tej spółdzielni (M.P. z 1991 r. Nr 3, poz. 13).
  8. 1 2 Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza” [online] [dostęp 2025-10-05].
  9. ↑ Andrzej Tomaszewski, Sześćdziesiąt konkursów „Najpiękniejsza książka roku”, Warszawa: Polskie Towarzystwo Wydawców Książek, 2021, s. 46, ISBN 978-83-913822-3-3 [dostęp 2025-10-05].
  10. ↑ Elżbieta Jamróz-Stolarska, Serie literackie dla dzieci i młodzieży w Polsce w latach 1945–1989. Produkcja wydawnicza i ukształtowanie edytorskie, Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 2014, s. 44, 50, 58, 71, 81, 98, 126, 136, ISBN 978-83-64203-18-3.
  11. ↑ Zeszyty - Zeszyty. Katalog kartkowy czasopism [online], Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, s. 420–427 [dostęp 2025-10-04].
  12. ↑ Jerzy Holzer, Czasopismo "Z Pola Walki" w polskiej historiografii ruchu robotniczego, „Przegląd Historyczny”, Tom 69 (2), 1978, s. 299-308 [dostęp 2025-10-04].
  13. ↑ Książka i Wiedza, [w:] Katalog Biblioteki Narodowej [online] [dostęp 2025-10-06].
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Książka_i_Wiedza&oldid=80134016”