Franciszka Urszula Radziwiłłowa
![]() Franciszka Urszula Radziwiłłowa z Wiśniowieckich | |
![]() Korybut | |
Rodzina | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
13 lutego 1705 |
Data i miejsce śmierci |
23 maja 1753 |
Ojciec | |
Matka | |
Mąż | |
Dzieci |
Janusz Tadeusz Radziwiłł |
Odznaczenia | |
![]() |
Franciszka Urszula Radziwiłłowa z domu Wiśniowiecka (ur. 13 lutego 1705 w Czartorysku na Wołyniu, zm. 23 maja 1753 w Pucewiczach koło Nowogródka) – polska dramatopisarka i poetka późnego baroku.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Była córką Janusza Antoniego Korybuta ks. Wiśniowieckiego (wojewoda wołyński, wojewoda i kasztelan krakowski) i Teofili z Leszczyńskich (primo voto Konarzewskiej), żoną (od 1725) Michała Kazimierza „Rybeńko” Radziwiłła (wojewoda wileński, hetman wielki litewski, założyciel teatru w Nieświeżu), matką Karola „Panie Kochanku”.
W maju 1744 mianowana damą Orderu Krzyża Gwiaździstego[1]
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Poza Listami do męża pisanymi (po roku 1728), Przestrogami córce mojej Annie Marii (1738), dziełkiem O obowiązkach żołnierza chrześcijańskiego (1748), była autorką 16 utworów scenicznych (pisane m.in. dla teatru w Nieświeżu i tam amatorsko wystawiane), drukowanych w roku 1754 jako Komedie i tragedie przednio dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem, bujnością rzeczy i poważnymi przekładami znamienite. Utwory te noszą na sobie wyraźne cechy baroku, ale otwierają się też na klasycyzm. Radziwiłłowa łączy fantastykę, groteskę z klasyczną przejrzystością stylu. Znała komedie Moliera i przetwarzała je (pierwszy polski przekład Moliera). Tak np. utwór: Złoto w ogniu, pochodzący z roku 1750, zawiera całą scenę wyjętą i przerobioną z Moliera Szkoły żon. Ważne są trzy parafrazy Moliera Le Medecin malgre lui (Gwałtem doktór, 1752), Les Prerieuses ridicules (Komedia wytwornych i śmiesznych dzieweczek, 1752) oraz balet Les Amants magnifiques (Przejrzane nie mija, 1749).
Radziwiłłowa – gruntownie oczytana i wrażliwa na sztukę – jest poniekąd pisarką „amatorską”, dziś jednak docenianą przez badaczy jako cenne zjawisko na pograniczu baroku i oświecenia w Polsce. Przyjaźniła się i korespondowała z poetką Antoniną Niemiryczową.
Utwory
[edytuj | edytuj kod]- Listy do męża pisane (powst. według Mycielskiego w roku 1728; według Sajkowskiego dopiero przed rokiem 1740), z rękopisu ogł. J. Mycielski, „Przegląd Polski” t. 63 (1882), 4 listy wierszem; 1 list przedr. B. Merwin w: Polskie listy miłosne od XV do XIX w., Lwów 1922; rękopis 2 listów w Ossolineum, sygn. 11984/I 28-29
- Nagrobek synowi memu księciu Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi zmarłemu w Białej 1729 w trzecim roku, rękopis: Biblioteka Kórnicka, sygn. 1604
- Przestrogi córce mojej Annie Marii, wydano pt. Przestrogi zbawienne, alias informacja życia... córce swojej Annie Marii dane roku 1732, teraz zaś J. O. Księżniczkom Ichmościom Teofili i Katarzynie Radziwiłłównom... po śmierci najukochańszej swej matki na pamiątkę ofiarowane, powst. 1738 (według G. Korbuta), Nieśwież 1755; przedr. J. Sokołowska, K. Żukowska w: Poeci polskiego baroku t. 2 (Warszawa 1965); podobizna unikatu z Muzeum Czapskich w Krakowie ogł. w: P. Chmielowski: Historia literatury polskiej, wyd. S. Kossakowski, t. 1, Lwów 1914, s. 455; rękopisy: Biblioteka Kórnicka, sygn. 1604; Ossolineum, sygn. 11984/I 38 (fragm.), 7070/II t. 43 (odpis L. Bernackiego); Biblioteka Narodowa, sygn. 6903
- Miłość dowcipna. Komedia (w 2 aktach), wyst. Nieśwież 13 czerwca 1746, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-2; autograf i odpis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Radziwiłłów, sygn. VII/114)
- Opatrzności Boskiej dzieło. Tragedia (w 7 aktach), wyst. Nieśwież 13 czerwca 1746, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-3; autograf i odpis jak wyżej poz. 4; fragm. w rękopisie Ossolineum, sygn. 11984/I 13; na końcu wyd. 2 dodano 22 zagadki: 1 przedr. Estreicher XXVI, 107; kilka przedr.: J. Mycielski jak wyżej poz. 1; J. Sokołowska, K. Żukowska jak wyżej poz. 3
- Interesowany sędzia miłość. Komedia (w 6 aktach), wyst. Nieśwież 3 sierpnia 1747, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-2; odpis jak wyżej poz. 4
- Tragedia trzech sióstr: Agappy, Chiony, Ireny, męczenniczek za Dioklecjana cesarza (w 3 aktach), wyst. Nieśwież 4 marca 1748, wyd. zobacz Wydania zbiorowe: poz. 1 (pt. Tragedia trzech rodzonych sióstr), poz. 2 (pt. Sędzia bez rozsądku); autograf i odpis jak wyżej poz. 4
- Z oczu się miłość rodzi. Komedia, wyst. Nieśwież 14 czerwca 1749, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-2; fragmenty (pt. Polixen) przedr. M.H. Juszyński w: Dykcjonarz poetów polskich t. 2, Kraków 1820; autograf i odpis jak wyżej poz. 4
- Przejźrzane nie mija. Komedia (w 5 aktach), wyst. Nieśwież 24 czerwca 1749, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-2; według Molière: Les Amants magnifiques
- Miłość wspaniała. Tragedia (komedia w 5 aktach), wyst. Nieśwież 13 stycznia 1750, wydane (pt. Złoto w ogniu) zobacz Wydania zbiorowe poz. 2-3; fragmenty przedr. J. Kott w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, Warszawa 1954, także wyd. 2 Warszawa 1956; wyst. też pt. Cnota wypróbowana; treść zaczerpnięta z opowiadania H. Morsztyna: Historia o Przemysławie (Antypasty małżeńskie, Kraków 1650)
- Konsolacja po kłopotach. Komedia (w 4 aktach), wyst. Nieśwież 3 września 1750, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; autograf jak wyżej poz. 4 (pt. Konsolacja w kłopotach); według L. Bernackiego źródłem komedii jest: Historia Timanta i Parteniej, znana z autografu Radziwiłłowej
- Igrzysko fortuny. Komedia (w 5 aktach), wyst. Nieśwież 24 grudnia 1750, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; autograf i odpis jak wyżej poz. 4
- Banut i Aruja. Tragedia (komedia w 2 aktach), wyst. Nieśwież 27 lutego 1751, wydano (pt. Niecnota w sidłach) zobacz Wydania zbiorowe poz. 2-3; autograf i odpis jak wyżej poz. 4; według powiastki z Historii o siedmiu mędrcach
- Sędzia od rozumu odsądzony. Komedia (w 4 aktach), wyst. Nieśwież 9 marca 1751, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; autograf jak wyżej poz. 4
- Miłość mistrzyni doskonała. Komedia (w 5 aktach), wyst. Nieśwież 15 sierpnia 1752, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; autograf jak wyżej poz. 4 (pt. Miłość mistrzynią), fragm. w rękopisie Ossolineum, sygn. 11984/I 1-2
- Szczęśliwe nieszczęście. Opera (w 5 scenach), wyst. Nieśwież 15 sierpnia 1752, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2
- Komedia wytwornych i śmiesznych dziwaczek (w 1 akcie), wyst. Nieśwież 23 września 1752, wyd. zobacz Wydania zbiorowe: poz. 2 (pt. Tragedia z francuskiego języka na polski wytłumaczona), poz. 3; autograf jak wyżej poz. 4; tytułowana również: Kawalerowie wzgardzeni; według Molière: Les Précieuses ridicules
- Miłość ślepa nie patrzy na koniec. Opera (w 7 scenach), wyst. Nieśwież 20 listopada 1752, wyd. zobacz Wydania zbiorowe: poz. 2
- Gwałtem medyk. Komedia (w 3 aktach), wyst. Nieśwież 23 listopada 1752, wydano (pt. Komedia z francuskiego języka na polski przetłumaczona), wyd. zobacz Wydania zbiorowe: poz. 2; autograf jak wyżej poz. 4; tytułowana również: Gwałtem doktor; Komedia dra Skanarella; Skanarelle; Doktor mimo chęci; według Molière: Le Médecin malgré lui
- Wiersze, rękopisy: Ossolineum, sygn. 5359/II, 11984/I (zbiór wierszy Radziwiłłowej zebrany w roku 1758); Biblioteka Kórnicka, sygn. 1604 (tu m.in. oprócz poz. 2-3 wiersze: Respons mój na list księżniczki Imci Radziwiłłówny, Excusa na gniew pewny damy, Punkta dla każdej żony – fragm. z tego ostatniego ogł. A. Sajkowski, „Pamiętnik Teatralny” 1962 zeszyt 3/4, s. 541-542); Biblioteka Jagiellońska, sygn. 6304/II.
Przekłady
[edytuj | edytuj kod]- Żołnierskie nabożeństwo powołaniu wojskowych ludzi właśnie służące... z francuskiego na polski język przetłumaczone i z osobliwszych nauk i modlitw żołnierskich przydatkiem, które się z ksiąg w. ks. Piotra Skargi... wyjęły, do druku podane, wyd. M. Kurzeniecki, Wilno 1748; wyd. następne Wilno 1754 (tytuł u Korbuta: O obowiązkach żołnierza chrześcijańskiego).
Wydania zbiorowe
[edytuj | edytuj kod]- (Komedie i tragedie. Nieśwież 1751), zawartość: Ważniejsze utwory poz. 4-9
- Komedie i tragedie przednio-dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem, bujnością rzeczy i poważnymi przykładami znamienite przez... złożone. Na wspaniałym theatrum książęcym w Nieświeżu, sprawą najzacniejszych dam i najzacniejszych kawalerów na widok nieraz pokazane. Zawsze jednostajnym najgodniejszych widzów i słuchaczów zdaniem wychwalone (do druku podał J. Pobóg Fryczyński), Żółkiew 1754[2]; zawartość: Ważniejsze utwory poz. 4-19
- Teatr, oprac. i posłowiem opatrzyła K. Wierzbicka (Warszawa 1961) „Teatr Polskiego Oświecenia”, zawartość: Ważniejsze utwory poz. 5, 10, 13, 17.
Listy
[edytuj | edytuj kod]- Ponad 1000 listów, przeważnie do męża, rękopisy: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Nieświeskie, dz. IV, t. 48-52)
- Do Tekli Wiśniowieckiej z roku 1737, rękopis: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 97b.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Panie polskie przy dworze rakuskim (Damy krzyża gwiaździstego. Damy pałacowe. Kanoniczki honorowe sabaudzkie i berneńskie). Lwów: Księgarnia Seyfartha i Czajkowskiego, 1891, s. 52-53.
- ↑ Franciszka Urszula Radziwiłłowa , Komedie i tragedie (...) [online], polona.pl [dostęp 2018-04-10] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Franciszka Urszula Radziwiłłowa: Teatr. Wstęp: Julian Krzyżanowski. Warszawa 1961.
- Barbara Judkowiak: Słowo inscenizowane. O Franciszce Urszuli Radziwiłłowej – poetce. Poznań 1992.
- T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 114-117.
- Klaudia Łachacz: „(…) Pokaż całemu światu, że mnie cokolwiek kochasz…”. O sposobach wyrażania uczuć w listach Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej do męża Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńki”. Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2017.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Komedye y tragedye (1754) w bibliotece Polona