Zemianske Kostoľany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zemianske Kostoľany
ilustracja
Państwo  Słowacja
Kraj  trenczyński
Powiat Prievidza
Starosta Jana Školíková[1]
Powierzchnia 12,77[2] km²
Wysokość 236 m n.p.m.
Populacja (2016-12-31)
• liczba ludności
• gęstość

1749[3]
136,96 os./km²
Nr kierunkowy 046
Kod pocztowy 972 43
Tablice rejestracyjne PD
Położenie na mapie kraju trenczyńskiego
Mapa lokalizacyjna kraju trenczyńskiego
Zemianske Kostoľany
Zemianske Kostoľany
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Zemianske Kostoľany
Zemianske Kostoľany
48°41′03″N 18°31′28″E/48,684167 18,524444
Strona internetowa

Zemianske Kostoľany – wieś (obec) w powiecie Prievidza w kraju trenczyńskim w zachodniej Słowacji. Liczy 1749 mieszkańców (2016 r.). Powierzchnia 12,77 km2, z czego ziemie orne 3,05 km2, łąki i pastwiska 2,36 km2, lasy 2,53 km2, tereny zabudowane 1,43 km2.

Położenie[edytuj]

Wieś leży w dolnej części Kotliny Górnonitrzańskiej, u podnóży Gór Strażowskich w miejscu, w którym Lazný potok uchodzi (jako lewobrzeżny dopływ) do Nitry. Położona jest ok. 4 km na południe od miasta Nováky i ok. 12 km na południowy zachód od powiatowej Prievidzy. Centrum miejscowości leży na wysokości 236 m n.p.m.

Historia[edytuj]

Pierwsza wzmianka pisemna o wsi Coztulan pochodzi z roku 1331, jednak Dolné Lelovce (dawniej samodzielna wieś, włączona do Kostoľan w 1937 r.) były wzmiankowane (jako Leleuch) już w roku 1232. Z wsią związana jest szlachecka rodzina Kostolányi, którzy w XV w. przybyli tu z Hrádku, a w roku 1600 wznieśli tu swój kasztel. W 1601 r. było w Kostoľanach 55 gospodarstw, z czego 27 szlacheckich, wszystkie były własnością Kostolányich. Od ich nazwiska poszła nazwa wsi. Ród przeszedł na luteranizm i wybudował we wsi artykularny kościół ewangelicki, poświęcony w 1736 r. Dolné Lelovce należały do rodziny Tarnóczych.

Spis z roku 1828 stwierdzał we wsi 73 domy, w których żyło 502 mieszkańców. Zajmowali się oni rolnictwem, hodowlą i różnymi wiejskimi rzemiosłami. Szybszy rozwój wsi zaczął się w okresie międzywojennym, kiedy na drugim brzegu Nitry rozpoczęto budowę obiektów wojskowych, w których utrzymywana była stała załoga (słow. Vojenský technický chemický ústav, sklad delostreleckého streliva a pohonných hmôt). W czasie II wojny światowej załoga ta, pod dowództwem kpt. A. Weinholda, od 1944 r. współpracowała z ruchem oporu, zaopatrując oddziały partyzanckie w broń, amunicję i wyposażenie. Pod koniec sierpnia 1944 r. załoga podjęła jednomyślnie decyzję o przyłączeniu się w całości do Słowackiego Powstania Narodowego i następnie stanowiła jądro sił broniących Kotliny Górnonitrzańskiej.

Po zajęciu miejscowości 10 września 1944 r. przez niemieckich okupantów ofiarami ich terroru padły we wsi 73 osoby. Monumentalny pomnik i dwa mniejsze obeliski upamiętniają śmierć łącznie 171 osób, które poległy w walkach lub zostały zamordowane przez faszystów.

Największym impulsem rozwojowym miejscowości była decyzja o budowie w niej dużej elektrowni cieplnej, spalającej węgiel brunatny i lignit, wydobywane w pobliskich kopalniach. Drugim dużym zakładem produkcyjnym został „Pórobetón”, wykorzystujący popioły z elektrowni do produkcji materiałów budowlanych (w latach 70. i 80. ub. wieku największy wytwórca w całej Czechosłowacji). Powstały bloki mieszkalne i osiedla nowych domów jednorodzinnych, szkoła, kryta pływalnia, placówki handlowe itd. Liczba mieszkańców wzrosła wówczas do ok. 2000.

Zabytki[edytuj]

  • Kościół katolicki pw. św. Jana Chrzciciela. Wczesnobarokowy z lat 1699–1701. Murowany, jednonawowy, z wielobocznie zamkniętym prezbiterium, do którego dobudowana jest zakrystia i wieżą na osi. Wyposażenie wnętrza barokowe z XVIII w. Ołtarz główny z roku 1713 z figurą św. Jana Chrzciciela. Ołtarz boczny Wniebowzięcia NMP z ok. 1700 r. Ambona z 1752 r., ozdobiona figurą Dobrego Pasterza i rzeźbami czterech aniołów. Kamienna chrzcielnica z roku 1730. Kościół otoczony jest kamiennym murem obronnym z małymi, narożnymi wieżyczkami[4].
  • Kościół katolicki w Dolnych Lelovcach. Pierwotnie gotycki z wątkami romańskimi, przebudowany w stylu renesansowym. Obecnie nieużywany, popada w ruinę. Przy nim pozostałości niezidentyfikowanej budowli średniowiecznej.
  • Kościół ewangelicki, barokowy, z 1736 r. Obok kościoła murowana dzwonnica z końca XVIII w. z dachem krytym gontem[4].
  • Dwór obronny (kasztel) z ok. 1600 r., zbudowany na starszych fundamentach, później kilkakrotnie przebudowywany. Murowany, dwukondygnacyjny, renesansowy. Pierwotnie czworoboczny, czterowieżowy, otoczony murem obronnym, obecnie zachowana „połówka” z dwoma wieżami.
  • Kasztel murowany z I poł. XVII w. Renesansowy, czworoboczny, z okrągłymi narożnymi alkierzami. Przebudowany w końcu XIX w., po II wojnie przebudowany i adaptowany na przedszkole.
  • Kasztel murowany z 1727 r., późnobarokowy, przebudowany w 1815 r. w stylu empire, później adaptowany na szkołę.
  • Trzy dwory drobnej szlachty zagrodowej z XVII-XVIII w. (późnorenesansowy oraz dwa barokowo-klasycystyczne), częściowo przebudowane w XIX i XX w.
  • Spichlerz, pierwotnie renesansowy budynek mieszkalny z 1580 r.

Przypisy

  1. a b Zoznam zvolených starostov a primátorov podľa obcí, miest a mestských častí (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky, 2014. [dostęp 2017-10-05].
  2. a b Registre obnovenej evidencie pozemkov (słow.). Úrad geodézie, kartografie a katastra SR, 2017-08-10. [dostęp 2017-10-05].
  3. a b Slovakia: Trenčiansky kraj (ang.). W: City Population [on-line]. [dostęp 2017-10-05].
  4. a b c Cirkev (słow.). W: Strona oficjalna wsi [on-line]. [dostęp 2017-11-23].

Bibliografia[edytuj]

  • Adamec Vladimír, Jedličková Nora: Slovensko. Turistický lexikon, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1991, ISBN 80-7096-152-X;
  • Králik Ivan, Školna Peter, Štrba Jána i in.: Kremnické vrchy. Vtáčnik. Turistický sprievodca ČSSR, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1989, ISBN 80-7096-022-1;
  • Vavrík Bartolomej, Vavríková Eta i in.: Strážovské vrchy. Turistický sprievodca ČSSR, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1985, brak ISBN;
  • Vtáčnik. Horná Nitra. Turistická mapa 1:50 000, 4. vydanie, VKÚ Harmanec 2010;