Bitwa pod Marston Moor

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bitwa pod Marston Moor
Wojna domowa w Anglii
Battle of Marston Moor, 1644.png
Czas 2 lipca 1644
Miejsce siedem kilometrów na zachód od Yorku
Terytorium Anglia
Wynik zwycięstwo wojsk Parlamentu
Strony konfliktu
Szkoci,
Parlament
Rojaliści
Dowódcy
hrabia Leven,
lord Fairfax,
Thomas Fairfax
książę Rupert Reński,
markiz Newcastle
Siły
7 000 kawalerii,
500 dragonów,
14 000 piechoty,
30–40 dział
6 000 kawalerii,
11 000 piechoty,
14 dział
Straty
300 zabitych 4 000 zabitych,
1 500 wziętych do niewoli
Wojna domowa w Anglii

Powick BridgeEdgehillTurnham GreenHopton HeathAdwalton MoorLansdowneRoundway DownGainsboroughNewbury (I)WincebyCropredy BridgeMarston MoorNewbury (II)TauntonNasebyLangportSt. FagansPembrokeMauchline MuirMaidstonePrestonRathminesDunbarWigan LaneWorcester

Bitwa pod Marston Moor – starcie zbrojne, które miało miejsce 2 lipca 1644 podczas angielskiej wojny domowej. Była to największa bitwa całej wojny, i jedna z decydujących dla jej rezultatów. Zwycięstwo odniosły wojska Parlamentu, co spowodowało, że północna Anglia przeszła pod pełną kontrolę zwycięzców.

Kampania[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1644 angielska wojna domowa rozszerzała się gdy szkocka armia pod wodzą hrabiego Leven najechała północną Anglię, będąc po stronie Parlamentu. Armia Rojalistów pod wodzą markiza Newcastle przekroczyła granicę kraju, jednak musiała szybko wycofać się do Yorku, gdyż miasto to zostało zagrożone przez armię Parlamentu dowodzoną przez lorda Fairfaxa i jego syna Thomasa Fairfaxa.

Leven i Fairfax rozpoczęli oblężenie Yorku 22 kwietnia. Kawaleria Newcastle'a pod wodzą lorda Goring uszła z oblężonego miasta i udała się do Lancashire.

3 czerwca do oblegających dołączyła inna armia Parlamentu, dowodzona przez hrabiego Manchesteru, i działania oblężnicze zaczęły się na całego. Za wspólną zgodą wodzem wszystkich trzech połączonych armii został doświadczony hrabia Leven.

Dopiero 16 maja książę Rupert, siostrzeniec króla Karola I, ruszył na północ spod Shrewsbury mając na celu uwolnienie Yorku od oblężenia.

Dotąd zajęty był zaciąganiem świeżych rekrutów, ściąganiem posiłków (włączając kawalerię Goringa) i przywracaniem majątków Rojalistów w Lancashire. 14 czerwca Karol I listownie rozkazał mu uwolnienie Yorku a następnie powrót na południe by połączyć się z oddziałami króla. Rozkazy te były pisane w pośpiechu, gdyż król również był bardzo naciskany przez armie Parlamentu, więc list zawierał pewną ilość niejasnych sformułowań.

"Marsz na York"[edytuj | edytuj kod]

Rupert maszerował przez góry Pennines z armią liczącą 6 000 jazdy i 8 000 piechoty. Dnia 30 czerwca dotarł do Knaresborough, dzień marszu na północny zachód od Yorku. Sprzymierzeni mieli nadzieję na posiłki ze środkowej Anglii dowodzone przez Johna Meldruma i hrabiego Denbigh, jednak wkrótce dotarła do nich wieść, że te wojska nie zdążą na czas. Dlatego porzucili oblężenie i skoncentrowali swe sily pod Marston Moor, na skrzydle spodziewanego kierunku marszu armii Ruperta na York (wzdłuż Ermine Street - starej rzymskiej drogi wiodącej z Londynu przez Lincoln do Yorku). Jednak Rupert maszerował przez Boroughbridge i Thornton Bridge, co sprawiło, że między nim a armią sprzymierzonych znalazła się rzeka Ouse. Później 1 lipca jego wojska pobiły dragonów Manchestera, zostawionego by pilnować mostu pontonowego przerzuconego przez rzekę Ouse koło wioski Poppleton kilka mil na północ od Yorku. W międzyczasie Goring skontaktował się z garnizonem Yorku i wszedł do miasta przez zbudowaną w XIV wieku bramę Bootham Bar.

Armie szykują się do bitwy[edytuj | edytuj kod]

Gdy York został uwolniony, było niemal pewne że Szkoci, Machester oraz Fairfax wycofają się i rozdzielą swe siły, jednak Rupert nalegał, że jego rozkazy od króla (których Newcastle nie widział na oczy) nakazywały mu pobicie wroga w polu. Dnia 2 lipca armie sprzymierzonych właśnie wyruszały z Marston Moor, gdy ich tylne straże dały znać, że Rojaliści przeprawiają się przez zdobyty most pontonowy i posuwają się w kierunku Marston Moor. Wojska sprzymierzonych zaczęły pośpiesznie szykować się do obrony, jednak Rupert nie zaatakował natychmiast. Rozkazał, by Newcastle dołączył do niego z częścią garnizonu z Yorku, lecz wojska te opierały się z powodu niezapłaconego żołdu, w wyniku czego z powodu długich negocjacji przybyły późno. Gdy obie armie spotkały się późnym popołudniem, uszykowały się do bitwy następująco:

Szkoci i parlamentarzyści[edytuj | edytuj kod]

Parlamentarzyści zajęli Marston Hill, niskie ale mimo to wyraźne wzniesienie w dolinie Yorku, leżące pomiędzy wsiami Long Marston i Tockwith. Korzyścią była sama relatywna w stosunku do otoczenia wysokość położenia, lecz pola zbożowe rozciągające się między obiema wsiami utrudniały ustawienie szyku.

Ich lewe skrzydło było pod wodzą Olivera Cromwella, i składało się z 3 000 jeźdźców ze Wschodniego Związku (Eastern Association), włączając własny regiment Cromwella (tzw. Ironsides), oraz 600 oddzielnych muszkieterów.

Na tyłach Cromwella stanęło 1 000 lekkiej jazdy szkockiej pod wodzą Davida Leslie, natomiast na skraju lewego skrzydła stanęło 500 szkockich dragonów.

Centrum, pod wodzą kilku generałów, bez głównego wodza, składało się z 14 000 piechoty i 30 do 40 dział. Różne regimenty stanęły tak jak przybyły, kompletnie pomieszane, lecz większość piechoty Manchestera pod wodzą generała (Sergeant Major General) Crawforda znalazło się na lewo od frontowej linii, podczas gdy większość piechoty Lorda Fairfaxa w stanęło w centrum. Szkockie brygady obsadziły prawą część linii frontowej (pod wodzą generała (Lieutenant General) Baillie'a, a także linie drugiego i trzeciego rzutu pod wodzą generał (Sergeant Major General) Lumsdena).

Prawe skrzydło dowodzone było przez Thomasa Fairfaxa. Liczyło 2 000 jazdy z Yorkshire i Lancashire, 600 muszkieterów oraz 1000 jazdy szkockiej na tyłach.

Łącznie cała armia liczyła 21 500 żołnierzy, w tym 14 000 piechoty, 500 dragonii, 7 000 jazdy i 30–40 dział.

Armie rojalistów[edytuj | edytuj kod]

Rojaliści zajęli pozycje na nisko leżącym wrzosowisku, za kanałem odpływowym. Gdy kontyngent z Yorku przybył z opóźnieniem, rozkazy Ruperta zostały skrytykowanie przez Lord Eythina, jednego z bardziej doświadczonych oficerów Newcastle'a, który twierdził, że Rojaliści uszykowali się zbyt blisko linii nieprzyjacielskich. Jednak Eythin mówił także, że jest już za późno na atak lub zmianę szyków, więc armia Rojalistów nie cofnęła się.

Ich lewe skrzydło składało się z 2 100 jeźdźców, głównie z "Northern Horse", oraz 500 muszkieterów pod Goringiem.

Centrum nominalnie podlegało Eythinowi, pomimo tego, że większość wojsk przyprowadził generał (Sergeant-Major General) Henry Tillier. Linię kanału obsadzili muszkieterzy z oddziału tzw. straceńców (forlorn hope). Jednostki piechoty armii Ruperta w sile 7 000 żołnierzy, zostały uszykowane w pierwszej linii. W drugiej linii stanęło 3 000 żołnierzy piechoty z armii Newcastle'a wraz z brygadą "Northern Horse" liczącą 600 żołnierzy pod Williamem Blakistonem. W centrum ustawiono także artylerię złożoną z 14 dział.

Prawe skrzydło dowodzone przez Lorda Byrona, liczyło 2 600 jazdy i 500 muszkieterów. Rupert dowodził odwodami złożonymi z 600 jazdy, wliczając w to jego elitarną gwardię (Lifeguard of Horse).

Łącznie armia liczyła 17 000 żołnierzy, w tym 6 000 jazdy i 14 dział.

Bitwa[edytuj | edytuj kod]

Faza początkowa[edytuj | edytuj kod]

Chociaż podczas popołudnia dochodziło już do krótkich wymian ognia artyleryjskiego i potyczek pomiędzy wysuniętymi placówkami obu armii, Rupert sądził że wciąż ma inicjatywę i że bitwa zacznie się dopiero następnego dnia. Jednak około 19:30 Leven nagle zaatakował pod osłoną gwałtownego deszczu, całkowicie zaskakując wojska Rojalistów.

Na lewym skrzydle sprzymierzonych powoli postępujący Cromwell, wspierany przez Lawrence'a Crawforda, zdruzgotał skrzydło Byrona. Byron spróbował kontratakować szarżą jazdy, tratując w ten sposób własne wojska i nie pozwalając własnym muszkieterom otworzyć ognia, co Rupert później uznał za jedną z przyczyn porażki. W centrum większa część linii sprzymierzonych złożona z piechoty ruszyła przez kanał odpływowy. Na prawym skrzydle Thomasowi Fairfaxowi wiodło się znacznie gorzej. Jego kawaleria została pomieszana zarówno przez kanał jak i ogień muszkietów Rojalistów. Gdy Goring ruszył do kontrnatarcia, żołnierze Fairfaxa zostali odrzuceni.

Większość wojsk Goringa ruszyła na rabunek do taborów wojsk sprzymierzonych, jednak część pod wodzą Lucasa zwróciła się by zaatakować prawe skrzydło piechoty sprzymierzonych. W tym samym czasie, część piechoty Newcastle'a i brygada konna Blakistona ruszyli do kontrataku i uderzyli na nich od frontu. Wściekłe ataki oraz zapadający zmrok spowodowały wielkie zamieszanie w centrum sprzymierzonych. Ponad połowa piechoty szkockiej i Parlamentu uciekła. Leven i lord Fairfax także uciekli z pola bitwy, w przekonaniu, że bitwa jest już przegrana. Manchester pozostał, lecz dowodził jedynie własnym regimentem piechoty w pobliżu tyłów Sprzymierzonych. Jednak szkocka brygada pod wodzą hrabiego Crawforda-Lindsaya i wicehrabiego Maitlanda stały niewzruszenie naprzeciw Lucasa, a za nimi szkocki generał (Sergeant Major General) James Lumsden, próbujący zreorganizować część centrum Sprzymierzonych.

W międzyczasie Rupert zebrał część ludzi Byrona (włączając w to jego własny regiment kawalerii) i poprowadził ich wraz z odwodem przeciwko Cromwellowi. Doszło do zażartej walki wręcz, której Rojaliści nie wytrzymali. Rozgromiona kawaleria Ruperta rzuciła się do ucieczki. Nawet sam Rupert ledwie uniknął niewoli.

Zwycięstwo Cromwella[edytuj | edytuj kod]

Zapadła noc. Pole bitwy było sceną przedstawiającą dziki chaos, a tysiące uciekinierów z obu stron rozproszyło się po okolicach, Wszystkie 5 armii straciły swoich naczelnych dowódców. Bitwa najprawdopodobniej byłaby nierozstrzygnięta, gdyby nie zdyscyplinowana kawaleria Cromwella, która zebrała się i stała się kluczem do zwycięstwa. Cromwell poprowadził swą kawalerię tak, że obszedł wojska Rojalistów i wyszedł na ich tyły, by zaatakować skrzydło Goringa od najmniej spodziewanej strony. Goring probował zebrać swoje utrudzone wojska, by stawić czoła nagłemu niebezpieczeństwu, został jednak rozbity.

Cromwell i Crawford zwrócili się teraz przeciwko resztkom centrum Rojalistów, gromiąc ich oddziały jeden po drugim. Na koniec część piechoty Newcastle'a, tzw. białe płaszcze ("whitecoats"), zebrały się by stawić ostatni opór, i przez moment wydawało się, że odeprą wszystkie ataki Cromwella. Odmówili poddania się i w końcu zostali wycięci niemal do nogi – tylko garstka przeżyła.

Rojaliści stracili 4 000 zabitych (w tym wielu w ostatniej walce białych płaszczy), 1500 jeńców, włączając w to Charlesa Lucasa i Henry'ego Tilliera. Straty Szkotów i Parlamentarzystów były znacznie mniejsze - prawdopodobnie tylko 300 zabitych (i to głównie z armii Fairfaxa). Brat Thomasa Fairfaxa, Charles, został śmiertelnie ranny.

Skutki bitwy[edytuj | edytuj kod]

Dwa dni po bitwie, Rupert zebrał w Yorku 5 000 kawalerii i kilkaset piechoty. Uważał, że konieczny jest powrót na południe, by połączyć się z królem, i ruszył z powrotem przez góry Pennines. W międzyczasie markiz Newcastle (który wydał całą swoją wielką fortunę na sprawę Rojalistów) i jego oficerowie wyjechali na wygnanie za morze. Wraz z odejściem Ruperta i Newcastle'a, Rojaliści ostatecznie porzucili północną Anglię. Sprzymierzeni przegrupowali się i wznowili oblężenie Yorku. Garnizon skapitulował na honorowych warunkach 16 lipca. Przez następne kilka miesięcy Szkoci i Parlamentarzyści powoli usuwali pozostały garnizony Rojalistów w całej północnej Anglii. Pierwszy raz w tej wojnie, książę Rupert został zdecydowanie pobity, i stracił swoją reputację niezwyciężonego. Natomiast Oliver Cromwell zyskał sobie dzięki tej bitwie miano znakomitego dowódcy kawalerii. W następnych miesiącach zaczął narastać wpływ Cromwella zarówno w Izbie Niższej Parlamentu jak i w polu - w armii Parlamentu.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Peter Young, Marston Moor 1644, The Windrush Press, 1997, paperback, 268 pages, ISBN 1-900624-09-5
  • Colonel H.C.B. Rodgers, Battles and Generals of the Civil Wars, Seeley Service & Co. Ltd, 1968, hardback, 327 pages.
  • Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]