Camilla Collett

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Młodzieńczy portret Camilli Collett (1813–1895) namalowany przez Johana Görbitza w 1839

Camilla Collett z domu Wergeland (ur. 23 stycznia 1813 w Kristiansand, zm. 6 marca 1895 w Christianii) – norweska pisarka i bojowniczka o prawa kobiet.

Rodzicami Camilli Collet byli Nicolai Wergeland i jego żona Alette Dorothea Wergeland, z domu Thaulow. Jej starszym o pięć lat bratem był poeta Henrik Wergeland. Dorastała w Eidsvoll. Ponieważ pochodziła z wyższych sfer, odebrała staranne wykształcenie, dużo lepsze od tego, jakie miały dziewczęta w tamtych czasach. Poza tym pobierała m.in. lekcje muzyki i języków obcych, umiała śpiewać i grać. W 1826–1827 uczyła się na pensji w Christianii. Od 1827 przez dwa lata uczęszczała do szkoły w Christiansfeld w Danii, które było ośrodkiem braci morawskich. Po powrocie do kraju ponownie zamieszkała w Eidsvoll. Latem i jesienią 1834 ojciec zabrał ją w podróż po Francji, Niemczech i Niderlandach. Miało to wpływ na jej życie – kiedy Collett została wdową, niemal bez przerwy podróżowała z jednego europejskiego miasta do drugiego.

Romans z Welhavenem[edytuj | edytuj kod]

24 stycznia 1830 u kupca Herre w Christianii Camilla Wergeland spotkała po raz pierwszy Johana Sebastiana Welhavena. Welhaven był guwernerem, a potem częstym gościem kupca. Camillę i Welhavena połączyło burzliwe i skomplikowane uczucie. Spotykali się ze sobą przy okazji pobytów Camilli w stolicy, widywano ich na tych samych koncertach, przedstawieniach, balach, spacerowali tymi samymi ulicami. W tamtych czasach miasto było niewielkie i łatwo było o plotki na temat młodych ludzi. Camilla ze wszystkich sił starała się uniknąć zainteresowania osób postronnych, często mimo swojego zaangażowania z dystansem traktując Welhavena. Ponadto ojca i brata Camilli poróżnił konflikt z Welhavenem. Kiedy latem 1830 ukazał się poemat Henrika Wergelanda Skabelsen, Mennesket og Messias, Welhaven ostro go skrytykował. Tak samo zareagował na wydane w 1832 młodzieńcze wiersze Wergelanda. Ojciec Wergelanda, Nicolai, rzeczowo i wnikliwie odparł rok później zarzuty Welhavena. W ten sposób zarówno ojciec, jak i brat Camilli stanęli przeciwko człowiekowi, którego pokochała. Aby zająć Camillę czym innym, ojciec zabrał ją w czerwcu 1834 w podróż do Paryża i innych europejskich miast. Po powrocie jednak sytuacja nie uległa poprawie. Do czasu, gdy Welhaven zakochał się w przyjaciółce Camilli Idzie Kjerluf. Ostatecznie w 1837 Camilla Wergeland postanowiła na zawsze uwolnić się od zauroczenia Welhavenem, zwracając mu jego listy. W tym czasie Welhaven był już zaręczony z Idą, która zmarła na gruźlicę w 1840. Welhaven ożenił się dopiero w 1845 z inną przyjaciółką Camilli Joséphine Bidoulac.

Małżeństwo i wdowieństwo[edytuj | edytuj kod]

Portret Camilli namalowany przez jej ojca

Edvard Beyer, badacz literatury norweskiej, podsumował związek Collett i Welhavena w ten sposób: «Dla Welhavena związek z Camillą był "epizodem". Dla niej stał się jej losem.»[1]. Zawiedziona miłość do Welhavena sprawiła, że Camilla Wergeland spojrzała życzliwszym okiem na starającego się od dawna o jej względy Petera Jonasa Colletta, polityka, krytyka literatury, prawnika, w późniejszym czasie również profesora uniwersyteckiego. Camilla wyszła za mąż za Colletta w 1841, wydając wkrótce na świat czterech synów. Po śmierci męża w 1851 Camilla znalazła się w bardzo złej sytuacji finansowej. Miała niewielką wdowią pensję, z której ciężko było utrzymać czworo dzieci. Zmuszona była sprzedać dom i oddać dzieci pod opiekę krewnym męża. Sama niemal do końca życia podróżowała po Europie, mieszkając w hotelach i pensjonatach. Dopiero pod koniec życia osiadła w Christianii.

Pisarstwo[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze swoje utwory Camilla Collett opublikowała w latach 40. Mąż zachęcał ją do pisania i był dla niej krytykiem i doradcą. W roku 1842 wyszły anonimowo Nogle Strikketøisbetragtninger będące krytyką tzw. wykształconych warstw społeczeństwa. W tym czasie Collett współpracowała również z pisarzem Peterem Christenem Asbjørnsenem.

Przełomową w jej karierze okazała się powieść Amtmandens Døtre (Córki wojewody) wydana w dwóch częściach i 1854 i 1855. Książka ta stała się ważnym wydarzeniem w historii literatury norweskiej zarówno pod względem formy, jak i poruszanej w niej problematyki. Chociaż powstała w nurcie poetyckiego realizmu, miała już w sobie elementy modernistycznego przełomu. Była to pierwsza norweska tzw. tendencyjna powieść z kluczem. Opisywała smutne losy kobiet w latach 40. XIX wieku narażonych na dyskryminację społeczną, zakłamanie i podporządkowanie woli mężczyzn. Chociaż część pierwsza powieści wyszła anonimowo, wkrótce dla wszystkich stało się jasne, kto jest jej autorką. Wiele postaci przedstawionych w książce nosi cechy osób z kręgu Camilli Collett, zwłaszcza jej brata i ojca.

I de lange Nætter (Długie noce) z 1862 to wspomnienia dotyczące życia na plebanii w Eidsvoll, doskonale portretujące jej mieszkańców, zwłaszcza rodziców Collett i jej brata Henrika. Jednak w większości swoich utworów pisarka skupiła się na tematyce praw kobiet, ich roli w społeczeństwie i konwenansom stawiającym mężczyzn w lepszej pozycji. Tej kwestii poświęciła wiele esejów i artykułów, które ukazały się m.in. w zbiorach Fra de stummes Leir (Obóz niemych) z 1877 i Mod Strømmen (Pod prąd) z 1879–1885.

Listy i pamiętniki[edytuj | edytuj kod]

Camilla Collett już od najmłodszych lat prowadziła zapiski, rozwijając w ten sposób nieświadomie swój warsztat pisarski. Po jej śmierci jej pamiętniki i listy ukazały się w wielotomowym wydaniu, stając się ważnym źródłem informacji o życiu pisarki i wielu znanych osób z jej kręgu. Jedna z części tego wydania dotycząca romansu z Welhavenem nosi tytuł "Optegnelser fra Ungdomsårene" (Zapiski z lat młodości) i stanowi jedyną w swoim rodzaju powieść o miłości zbudowaną z listów, notatek i przemyśleń pisarki. "Optegnelser fra Ungdomsårene" odkrywa też przed czytelnikiem prywatne wątki zawarte w powieści Amtmandens Døtre.

Znaczenie Camilli Collett[edytuj | edytuj kod]

Grób Camilli Collett na cmentarzu Vår Frelsers Gravlund

Camilla Collett stała się pierwszą znaczącą norweską pisarką. Tacy uznani współcześni jej pisarze, jak Jonas Lie, Alexander Kielland czy Henryk Ibsen, byli pod głębokim wrażeniem jej twórczości i często odnosili się do niej w swoich utworach. Collett była pionierką w walce o prawa kobiet, w tej kwestii naśladowały ją później pisarki Amalie Skram czy Sigrid Undset. Collett do dziś porywa swoich czytelników sposobem ujęcia tematu, stylem i zaangażowaniem. Norweski artysta Gustav Vigeland wyrzeźbił w brązie pomnik pisarki, który obecnie znajduje się w Parku Pałacowym w Oslo. Jej portret widniał na norweskim banknocie o nominale 100 koron będącym w obiegu w latach 1979–1997, zaś w 1963 twarz pisarki zdobiła norweskie znaczki pocztowe.

Przypisy

  1. Edvard Beyer, Harald Beyer, Norsk litteraturhistorie, Aschehoug, Oslo 1978, s. 169.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • 1854–1855: Amtmandens Døttre – powieść, wydanie poprawione w 1860 i 1879
  • 1860: Fortællinger – krótkie teksty prozą
  • 1862: I de lange Nætter – wspomnienia
  • 1868–1873: Sidste Blade I–III – artykuły
  • 1877: Fra de Stummes Leir – artykuły
  • 1879–1885: Mod Strømmen I–II – artykuły
  • 1892–1893: Skrifter I–X – dzieła zebrane
  • 1926–1934: Dagbøker og breve – pamiętniki i listy (pisane razem z mężem Peterem Jonasem Collettem)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • red. Zenon Ciesielski, Słownik pisarzy skandynawskich, Warszawa 1991

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]