Czas (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czas – kategoria językowa określająca w czasie czynność, zjawisko lub stan, o których mowa w zdaniu.

Czas razem z trybem, aspektem, stroną i osobą są charakterystyczne dla czasownika zwłaszcza w językach indoeuropejskich.

Czasu często nie daje się łatwo przełożyć z jednego języka na drugi. Mimo istnienia we wszystkich językach prostego czasu teraźniejszego[1], zakres jego użycia może podlegać znaczącym wahaniom, np. język hiszpański używa go w celu opisania czynności właśnie trwających, podczas gdy angielski stosuje go do ogólnego scharakteryzowania jakiegoś wydarzenia, a w języku japońskim czas ten należałoby raczej nazwać "nieprzeszłym", gdyż wyraża także przyszłe zdarzenia.

Swoje odbicie w formach czasu i trybu może znaleźć m.in. stopień pewności mówcy do przekazywanej informacji, częstotliwość wykonywanej czynności, jej trwanie lub zakończenie, a nawet to czy była poznana osobiście, czy zasłyszana. Prowadzi to naukowców do budowania nowych teorii i prowadzenia sporów, co do dokładnej liczby czasów w danym języku.

W językoznawstwie wyróżnia się zazwyczaj następujące czasy:

  • plusquamperfectum – zaprzeszły,
  • perfekt (perfectum) – przeszły dokonany, często o pewnym związku z teraźniejszością
  • aoryst (aoristum) – przeszły dokonany
  • imperfekt (imperfectum) – przeszły niedokonany, opisowy,
  • praesens – teraźniejszy,
  • futurum – przyszły

Powyższe zestawienie charakterystyczne jest jednak przede wszystkim dla języków indoeuropejskich (z zastrzeżeniem, że nie każdy język tej rodziny dysponuje wszystkimi czasami z listy). Istnieją też jednak języki o zupełnie odmiennym systemie czasów, takie jak np. język hopi, długo uznawany za język zupełnie pozbawiony czasów, ostatnio zwraca się jednak w jego przypadku uwagę na opozycję kategorii gramatycznej subiektywności i obiektywności w opisie zdarzeń jako na system analogiczny do czasowego. Języki izolujące (np. chiński) do określenia czasu wykorzystują natomiast przysłówek.

Tradycyjne – oparte na analizie języków indoeuropejskich – rozumienie kategorii czasu bywa zatem bezużyteczne w przypadku języków spoza tej rodziny.

Język polski[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim występują trzy czasy:

  • przeszły – opisuje wydarzenia wcześniejsze, np. Pisałem artykuły do Wikipedii.
  • teraźniejszy – opisuje to, co dzieje się aktualnie, np. Piszę artykuły do Wikipedii.
  • przyszły – opisuje zdarzenia przyszłe:
    • złożonyBędę pisać (będę pisał) artykuł do Wikipedii.
    • prostyNapiszę artykuł do Wikipedii.

Podział czasu przyszłego na prosty i złożony bywa jednak w polszczyźnie kwestionowany z uwagi na fakt, że w pierwszym występują tylko czasowniki dokonane, w drugim tylko niedokonane – są to więc raczej różne sposoby budowania jednego czasu przyszłego dla czasowników o różnych aspektach.

Czas zaprzeszły istniał w dawnej polszczyźnie i dziś w mowie potocznej jest nieużywany. W języku pisanym i uroczystym bywa stosowany w sytuacjach szczególnych, dla podkreślenia uprzedniości czasowej danego zdarzenia np. Rozmawiałem z człowiekiem, którego spotkałem był w teatrze (czasownik spotkałem był dotyczy zdarzenia wcześniejszego, nierównoczesnego).

Przypisy

  1. W przypadku niektórych języków, ze względu na skrajnie odmienny system czasowy od indoeuropejskiego, należałoby w tym wypadku mówić raczej o "czasie podstawowym".