Józefinizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Józefinizm – polityka prowadzona w monarchii habsburskiej, polegająca na tworzeniu Kościoła państwowego, a zarazem odgórnego, drobiazgowego (w praktyce chaotycznego, często niedorzecznego i połączonego z marnotrawieniem przejmowanego majątku kościelnego) regulowania życia religijnego poddanych.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Józefinizm został zapoczątkowany jeszcze przez Marię Teresę[potrzebne źródło], rozwinął się za panowania Józefa II. Podstawy teoretyczne pod józefinizm przygotowywał od późnych lat pięćdziesiątych XVIII w. austriacki prawnik Paul Joseph Riegger (1705-1775). Znanym teoretykiem józefinizmu był Joseph von Sonnenfels (1733-1817).

Celem reformy, ingerującej w organizację Kościoła katolickiego, było włączenie Kościoła w państwową opiekę społeczną. Zamknięto wiele klasztorów, które nie prowadziły działalności socjalnej, państwo przejęło opiekę nad ubogimi, szkolnictwo i funkcję udzielania ślubów. W efekcie duchowni stali się urzędnikami państwowymi i propagandystami państwa, a także nauczycielami patriotyzmu.

Na terenie Galicji jedynie arcybiskup lwowski obrządku łacińskiego W. H. Sierakowski zachował godną postawę wobec gubernium aż do swojej śmierci. Wbrew wyraźnym zaleceniom władz nie zezwolił państwowemu komisarzowi na towarzystwo w czasie jego wizytacji archidiecezji, co w innych diecezjach Cesarstwa, zwłaszcza w Galicji, w owym czasie stawało się regułą[1].

Józef II planował także oderwać kościół austriacki od Rzymu, zakazywał ogłaszania bulli papieskich bez swojej zgody, kasował zakony, opodatkował kler, ograniczył możliwości nabywania nieruchomości, zmieniał sieć parafii i zakładał państwowe seminaria duchowne. Jednakże zaprowadził tolerancję religijną (tzw. Patent tolerancyjny, 1781), nadał prawa protestantom, prawosławnym i żydom, a także ograniczył właściwość sądów kościelnych w sprawach małżeńskich. Król Prus Fryderyk Wielki kpił, że Józef II Habsburg "dekretował nawet ilość świeczek na ołtarzu".

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Od 1782 następuje rozbudowa sieci tajnych agentów, systemu szpiegostwa, donosicielstwa i prowokacji. Proboszczom grożono karami za odprawianie nabożeństw w święta zniesione. Połowę sumy uiszczonej kary otrzymywał donosiciel, połowę zarząd gminy[1].

Wprowadzanie radykalnych reform doprowadziło m.in. do wybuchu powstania chłopskiego w Siedmiogrodzie[potrzebne źródło] w 1784 i antyhabsburskiego powstania w Belgii w 1789-91. Zarazem Maria Teresa i Józef II przeznaczyli majątki kościelne na cele oświatowe (Fundusz Oświatowy) i Komisję Edukacyjną. Dzięki temu budowano nowe szkoły ludowe, szpitale, parafie i seminaria.

Po śmierci Józefa w 1790 roku większość reform cesarza odwołano, zostawiając jednak jego reformy kościelne (za panowania Leopolda II).

Polski historiozof Feliks Koneczny interpretował józefinizm jako kolejną formę, jaką przybrał bizantynizm niemiecki, głoszący prymat władzy świeckiej nad duchowną, także w sprawach sumienia[2].

Ważniejsze konfiskaty[edytuj | edytuj kod]

Za panowania Józefa II skonfiskowano np.

  • część ziem oraz dary wiernych klasztoru Benedyktynek w Staniątkach k. Niepołomic;
  • drogocenne przedmioty liturgiczne kościoła w Dobczycach;
  • klasztor panien benedyktynek w Jarosławiu.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 ks. Józef Krętosz, Józefiński proces budowy kościoła państwowego na terenie monarchii habsburskiej w okresie rządów cesarza Józefa II.
  2. Feliks Koneczny, Cywlizacja bizantyńska, przedm. Jędrzej Giertych, wyd. Antyk, Komorów.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  • Berglar P., Maria Teresa, Warszawa 1997.
  • Fejtö F., Józef II. Habsburg rewolucjonista, przeł. A. Kołodziej, Warszawa 1993.
  • Małecki M., Reformy stosunków majątkowych Kościoła katolickiego w świetle józefińskiego ustawodawstwa w Galicji, [w:] Krakowskie studia z historii państwa i prawa, red. D. Malec, W. Uruszczak, Kraków 2004.
  • Małecki M., Z dziejów stosunków państwo - Kościół w Galicji. Znoszenie świąt kościelnych i benedykcji w dobie reform terezjańsko - józefińskich, [w:] Przez tysiąclecia: państwo - prawo - jednostka. Materiały ogólnopolskiej konferencji historyków prawa..., red. A. Lityński, M. Mikołajczyk, t. 1, Katowice 2001.
  • Sadowska A., Następstwa rozbiorów dla szkolnictwa Galicji (lata 1772 - 1809), "Res Historica" 1999, zesz. 9.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]