Jeździec na siwym koniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jeździec na siwym koniu
Der Schimmelreiter
Basler-Kopp Schimmelreiter 1.jpg
Franz Karl Basler-Kopp:Der Schimmelreiter
Autor Theodor Storm
Miejsce wydania  Niemcy
Język niemiecki
Data I wyd. 1888
Typ utworu nowela

Jeździec na siwym koniu (niem. Der Schimmelreiter) – to nowela Theodora Storma, opublikowana w kwietniu 1888 roku. Jest zaliczana do najważniejszych dzieł autora.

Główny wątek bazuje na podaniu, którym Storm był pochłonięty przez lata i oscyluje wokół postaci fikcyjnego wójta grobelnego Hauke Haiena. Autor zaczął prace nad utworem w lipcu 1886 roku i ukończył go w lutym 1888, na kilka miesięcy przed jego śmiercią. Nowela ukazała się po raz pierwszy w kwietniu 1888 roku na łamach gazety Deutsche Rundschau[1].

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Narrator zdaje relację z tego w jaki sposób zasłyszał historię o jeźdźcu i tworzy ramy fabularne, obejmujące sprawozdanie podróżnika, który wspomina o swojej drodze powrotnej do domu po wizycie u przyjaciół. Jadąc na koniu przy grobli usłyszał on odgłosy innego jeźdźca, którego jednak nie mógł dostrzec, widząc jednocześnie przemykający cień. Szybko dostrzega światła gospody, przybywa na miejsce i opowiada o zdarzeniu. Owe zwierzenia wywołują poruszenie wśród obecnych tam gości, a stary belfer opowiada im historię Hauke Haiena.

Hauke, syn geodety, spędza większość swojego czasu, pomagając ojcu w pracy. Trzyma się z dala od rówieśników i bierze udział w pomiarach i obliczaniu pasów ziemi. W wolnych chwilach uczy się holenderskiego i nosi się z zamiarem przeczytania dzieł Euklidesa, znajdujących się w posiadaniu jego ojca. Zdaje się on być zafascynowany morzem oraz groblami i spędza noce, wpatrując się w fale uderzające o wały przeciwpowodziowe. Zastanawia się nad zwiększeniem ochrony przed gwałtownymi przypływami poprzez usadowienie grobli pod bardziej płaskim kątem w kierunku morza. W domu przy świetle świecy tworzy ich różnorakie modele, które następnie testuje w pojemnikach na wodę, wywołując sztuczną falę. Jego ojciec szybko staje się niechętny w stosunku do jego poczynań i erudycji.

Gdy wójt grobelny Tede Volkerts zwalnia swojego pomocnika, Hauke stara się o jego miejsce i zostaje przyjęty. Także i tutaj częściej pomaga on w obliczeniach i planowaniu, niż w stajniach, co wprawdzie podoba się samemu Volkertsowi, ale nie przysparza mu sympatii u jego zwierzchnika Ole Petersa. Konflikt między nimi jeszcze się zaostrza gdy jest on w stanie zainteresować swoją osobą córkę wójta, Elke.

Niedługo potem umierają ojcowie Hauke i Elke, a protagonista otrzymuje w spadku dom i ziemię. Kiedy przychodzi czas na wybór nowego wójta grobelnego, raz jeszcze dochodzi do nieporozumień z Petersem. Tradycyjnie aby móc sprawować ten urząd, trzeba udokumentować wystarczającą ilość własnych połaci ziemskich . Jako iż Hauke nie spełnia tych wymagań, na stanowisko ma zostać powołany pełnomocnik. Jednak podczas spotkania ze starszym wójtem, Elke oznajmia, że zaręczyła się z Hauke, a dzięki ich małżeństwu jej przyszły mąż otrzyma wszystkie ziemie należące do jej ojca. Tym sposobem protagonista dostaje wymarzoną pracę.

Jens Rusch: „Dein neuer Koog ist ein fressend Werk" - tytuł jest cytatem z noweli

Hauke nosi się z zamiarem użycia nowego rodzaju grobli, którą wymyślił i zaplanował jeszcze w dzieciństwie. Przed jej starą częścią nakazuje wzniesienie innej, co ma przynieść mieszkańcom nowe poldery, a co za tym idzie miejsce uprawne dla rolników. Zwyczaje chłopów mówią jednak, że we wznoszonej konstrukcji należy umieścić „coś żywego”. Wcześniej odkupywano od Cyganów małe dzieci, które następnie zasypywano żywcem w masach piasku. Sam Hauke nie wyraża jednak zgody na ową procedurę. Także w momencie gdy robotnik chce pogrzebać psa, wójt ratuje zwierzę. Cała społeczność utwierdza się więc w przekonaniu, że nad groblą będzie ciążyła klątwa.

Mieszkańcy wioski są również zaniepokojeni siwym koniem wójta, którego ten odkupił w bardzo złym stanie od pewnego wędrowcy. Według miejscowej ludności zwierzę nosi w swoim szkielecie upiór Halliga Jeverssanda, o którym słuch zaginął zaraz gdy zakupił konia. On sam jest także łączony z diabelskimi mocami, a nawet określany szatanem. Niezadowolenie budzi również fakt, iż Hauke Haien posiada grunty w nowych polderach, przez co sam zyska na budowie grobli.

Dniami obserwuje on jej konstrukcję, objeżdżając ją na jego siwym koniu. Nowa grobla trzyma się solidnie w obliczu licznych przypływów, jednak stara część , która jest najbardziej wysunięta w kierunku morza, jest przez wójta zaniedbywana. Lata później, gdy nadchodzi przypływ stulecia i stara konstrukcja grozi pęknięciem, adwersarz Haukego, Ole Peters nakazuje przekłucie nowej grobli, mając nadzieję na skierowanie siły wody na pobliskie poldery . Wójt jednak wzywa do siebie robotników i nakazuje zaprzestanie dalszych prac. Skutkuje to pęknięciem starej konstrukcji. Z obawy o życie męża, Elke wraz z chorą umysłowo córką Wienke, udają się na groblę. Przerażony Hauke widzi z oddali jak woda przedziera się z impetem i porywa jego rodzinę. Zrozpaczony udaje się na swoim siwym koniu na miejsce i znika w otchłaniach wodnych, wypowiadając słowa:

Panie, zabierz mnie, ocal pozostałych

Na tym kończy się opowiadanie belfra. Wskazuje on na to, że inne osoby zapewne opowiedziałyby tę samą historię w inny sposób. I tak wszyscy mieszkańcy wioski są przekonani, że do szkieletu konia po śmierci Haukego znów powrócił Hallig. Narrator wyraża także oburzenie, że z pracowitego człowieka, jakim był Hauke, robi się upiorną postać i kończy uwagą, że wzniesiona przez wójta konstrukcja nadal dobrze się sprawuje, choć opowiedziane zdarzenia miały miejsce przed niespełna stu laty.

Tło[edytuj | edytuj kod]

Upiorne historie z regionu Szlezwik-Holsztyn fascynowały Storma już za młodu, a niektóre z nich stały się dla niego inspiracją przy pisaniu własnych opowiadań. Autor planował wydać je w zbiorze zatytułowanym Neues Gespensterbuch, jednak za jego życia nie doczekały się one publikacji, a całość została wydana dopiero w 1991 roku. Mimo to Jeździec na szarym koniu nie był uwzględniony w zaplanowanym zbiorze. W liście do przyjaciela Storm pisał, iż, mimo że utwór pasował do charakteru pozostałych, to jednak jego publikacja nie służyłoby jego ojczyźnie.

We wstępie do noweli zaznaczył również:

O historii, z której pragnę zdać relację, dowiedziałem się pół wieku temu w domu mojej prababci, senator Feddersen, siedząc na jej fotelu i zajmując się lekturą czasopisma oprawionego niebieską tekturą. Nie pamiętam już dokładnie czy były to wypisy z wydawnictwa lipskiego czy hamburskiego[2].

Rzeczywiście w edycji hamburskiego wydawnictwa Pappe-Verlag pojawił się 14 lipca 1838 roku przedruk zatytułowany Danziger Dampfboots. Zawierał on między innymi historię Der gespenstige Reiter. Ein Reiseabenteuer[3] (Upiorny jeździec. Przygoda podróżnicza). Miejscem akcji, która ma wiele punktów wspólnych z nowelą Storma, nie jest jednak Morze Północne, a rejony nad Wisłą. Legenda, jako że jeździec na koniu zjawiał się na grobli zawsze gdy groziło jakieś niebezpieczeństwo, nie pochodzi jednak z noweli Storma, a z pierwowzoru z 1838 roku.

Większość bohaterów noweli jak i ich szczegółowe charakterystyki zostały wymyślone przez autora. Przy ich tworzeniu bazował on jednak na prawdziwych osobach.

Wzorem dla Hauke Haiena był Hans Momsen z Fryzji (1735-1811), osobliwy matematyk, mechanik i samouk, który sam doszedł do zdumiewających osiągnięć. Potrafił przykładowo budować zegary morskie, teleskopy czy organy. Odniesienie do jego sylwetki jest jeszcze bardziej oczywiste, kiedy autor wymienia jego nazwisko w fabule noweli.

W dziele są też ślady idei fryzyjskiego finansjera grobli Jeana Henriego Desmercièresa, który czynnie zajmował się problematyką związaną z polderami. Również literacka zagroda wójta zdaje się być łudząco zbieżna z posiadłością Johanna Iwersena-Schmidta ( 1798 -1875).

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

  • 1934 - Der Schimmelreiter, reż. Hans Deppe i Curt Oertel, występują: Mathias Wieman, Marianne Hoppe, Hans Deppe.
  • 1978 - Der Schimmelreiter, reż. Alfred Weidenmann, występują: Lina Carstens, Anita Ekström, Gert Fröbe, Werner Hinz, John Phillip Law, Vera Tschechowa, Richard Lauffen
  • 1984 - Jeździec na siwym koniu TV, reż. Klaus Gendries, występują: Sylvester Groth, Hansjürgen Hürrig, Fred Düren[4]
  • 1985 - Storm der Schimmelreiter reż. Claudia Holldack

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Saar bis Tucholsky
  2. GRIN - Das Unheimliche am "Schimmelreiter" - Seminararbeit
  3. Nachwort in: Der Schimmelreiter, Hamburger Lesehefte, Husum, 2004, S. 102.
  4. B.W.M. i H