Wisła
| Wisła | |
 Wisła (widok z Wawelu w Krakowie) |
|
| Lokalizacja | Europa Polska |
| Źródło | Barania Góra w Beskidzie Śląskim 1107 m n.p.m. |
| Ujście | Zatoka Gdańska (Morze Bałtyckie) jako ujście przyjęto ujście Przekopu Wisły Mikoszewo |
| Długość | 1047 km |
| Powierzchnia zlewni | 194 424 km² |
| Największe dopływy | San, Wieprz, Narew |
| mapa | |
 Mapa dorzecza Wisły |
|
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
| Rzeki Polski | |
Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.
Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1107 m n.p.m., na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. Zasadniczy kierunek biegu Wisły jest południkowy. Wisła posiada deltę i uchodzi do Zatoki Gdańskiej.
Wisła przepływa przez wiele polskich miast, w kolejności: Wisła, Ustroń, Skoczów, Strumień, Czechowice-Dziedzice, Brzeszcze, Oświęcim, Skawina, Kraków, Niepołomice, Szczucin, Połaniec, Baranów Sandomierski, Tarnobrzeg, Sandomierz, Zawichost, Annopol, Kazimierz Dolny, Puławy, Dęblin, Góra Kalwaria, Karczew, Otwock, Józefów, Warszawa, Łomianki, Nowy Dwór Mazowiecki, Zakroczym, Wyszogród, Płock, Dobrzyń nad Wisłą, Włocławek, Nieszawa, Ciechocinek, Toruń, Solec Kujawski, Bydgoszcz, Chełmno, Świecie, Grudziądz, Nowe, Gniew, Tczew i Gdańsk.
Spis treści |
[edytuj] Przebieg
Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1107 m n.p.m. (Czarna Wisełka) i 1080 m n.p.m. (Biała Wisełka)[1], na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim.
Wisła ma trzy potoki źródłowe: Białą Wisełkę, główny górny bieg Czarną Wisełkę[2] oraz Malinkę. Biała i Czarna Wisełka uchodzą do Jeziora Czerniańskiego, od którego płyną pod wspólną nazwą jako Wisełka. Po złączeniu nurtu z potokiem Malinka płynie już jako Wisła.
[edytuj] Zbiorniki na Wiśle
[edytuj] Delta Wisły
W miejscowości Biała Góra koło Sztumu około 50 km od ujścia rozdzielając się na dwa ramiona Leniwka (lewe) i Nogat (prawe), tworzy szeroką deltę zwaną Żuławami. W miejscowości Gdańska Głowa od Leniwki oddziela się w kierunku wschodnim kolejne ramię zwane Szkarpawa w celu ochrony przeciwpowodziowej zamknięte śluzą. Kolejne ramię Martwa Wisła oddziela się w Przegalinie. Uchodzi do Zatoki Gdańskiej.
Do XIV wieku ujście Wisły dzieliło się na główne wschodnie ramię Wisłę Elbląską i mniejsze zachodnie ramię Wisłę Gdańską. Od roku 1371 głównym ramieniem stała się Wisła Gdańska. Po powodzi w 1840 roku tworzy się dodatkowe ramię Wisła Śmiała. W latach 1890-1895 wykonano przekop koło Świbna.
[edytuj] Dorzecze
Dorzecze Wisły zajmuje powierzchnię 194 424 km² (w Polsce 168,7 tys. km²)[3]. Urzeźbienie dorzecza Wisły charakteryzuje średnie wzniesienie 270 m n.p.m., przy czym przeważająca część dorzecza (55%) położona jest na wysokościach 100-200 m n.p.m.; od 100-300 m zawiera się ponad 3/4 dorzecza[potrzebne źródło]. Najwyższy punkt dorzecza leży na wysokości 2655 m n.p.m. (szczyt Gerlach w Tatrach). Cechą dorzecza Wisły jest asymetria – w znacznej mierze konsekwencja kierunku nachylenia Niżu Środkowoeuropejskiego ku północnemu zachodowi i kierunku spływu wód lodowcowych, przy równocześnie znacznej predyspozycji w budowie starszego podłoża. Asymetria dorzecza (prawostronnego do lewostronnego): 73-27%[potrzebne źródło].
[edytuj] Przyroda
Dolina rzeczna Wisły przebiega przez wiele kompleksów leśnych (np. Puszcza Sandomierska).
[edytuj] Zanieczyszczenie
Kilka lat temu, nie powołując się na żadne źródła, organizacja ekologiczna World Wildlife Fund oceniała, że wody Wisły na 56% długości biegu nie mieszczą się w żadnej klasie czystości[4].
Według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska w ciągu 2006 roku poprzez Wisłę do Morza Bałtyckiego trafiła duża ilość metali ciężkich, tj.: 106,1 ton cynku, 73,5 tony miedzi, 101,7 ton niklu, 27,1 tony ołowiu, 9,1 tony kadmu, 17,0 ton chromu oraz 8,5 tony rtęci[5].
[edytuj] Zagospodarowanie
Od 2008 roku organizowane jest "Święto Wisły", będąca wodną imprezą na Wiśle, której celem jest promocja wszelkich form aktywności wodnej. Podczas święta mają miejsce spływy kajakowe, krótkie rejsy po Wiśle, koncerty, wystawy, prezentacje, pokazy ratownictwa, gry i zabawy. Impreza organizowana jest przez Urząd M. St. Warszawy[6].
[edytuj] Żegluga rzeczna
Drogi wodne przebiegające korytem Wisły:
- Droga Wodna Górnej Wisły (Oświęcim – Kraków)
Wisła jest połączona za pomocą kanałów z:
- Odrą – Kanałem Bydgoskim, Notecią i Wartą (Droga wodna Wisła-Odra)
- Niemnem – Kanałem Augustowskim i Czarną Hańczą
- Dnieprem – Kanałem Królewskim i Prypecią.
[edytuj] Wisła w sieci międzynarodowych dróg wodnych
W 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)[7] ustalono sieć europejskiego systemu dróg wodnych. Fragmenty rzeki Wisły zaliczono do dwóch dróg wodnych międzynarodowego znaczenia[8]:
- E40 - droga wodna łącząca Morze Bałtyckie z Morzem Czarnym. W Polsce przebiega na Wiśle od Gdańska do Warszawy, a dalej Narwią i Bugiem do Brześcia, gdzie łączy się z drogą wodną prowadzącą przez Polesie do Dniepru.
- E70 - europejski szlak wodny wschód-zachód łączący Antwerpię (Belgia, wybrzeże Atlantyku) z Kłajpedą (Litwa, wybrzeże Bałtyku). Prowadzi poprzez Holandię, Niemcy, Polskę, Rosję do Litwy. W Polsce droga E70 przebiega na Wiśle na odcinku 114 km częściowo pokrywając się z drogą E40. Prowadzi od ujścia Brdy w Bydgoszczy do Malborka, a następnie Nogatem i Zalewem Wiślanym do granicy z Rosją.
[edytuj] Powodzie i regulacja rzeki
 |
Ta sekcja od 2008-02 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Wody Wisły często wzbierają, powodując powodzie. W górnym biegu rzeki dzieje się tak zwykle w lipcu, pod wpływem obfitych opadów w górach, a w środkowym i dolnym biegu w marcu, pod wpływem roztopów wiosennych. Naturalny polder zalewowy na Nizinie Ciechocińskiej zalewany jest często dwukrotnie – wiosną i latem w rejonie Otłoczyna, gdzie znajduje się naturalny bród przez Wisłę (szlak bursztynowy).
W historii dochodziło wielokrotnie do katastrofalnych powodzi, m.in. w latach: 1813, 1844, 1888, 1934, 1960, 1997, 2001, 2010. Aby im zapobiec powstały zbiorniki retencyjne na dopływach w górnym biegu, w niższych partiach jest kanalizowana (koło Krakowa, planowane są także stopnie wodne w Wyszogrodzie, Płocku, Ciechocinku, Solcu Kujawskim, Chełmnie, Opaleniu i Tczewie), a w odcinku środkowym postępuje regulacja, jednak całościowa regulacja jest oprotestowywana jako zagrożenie dla unikalnego na skalę Europy środowiska naturalnego. Na Wiśle jest jeden stopień wodny i elektrownia wodna we Włocławku.
[edytuj] Hydronimia
W starożytności Wisła była opisywana przez geografów jako np. Vistla i Vistula, a jej najdawniejszą formę można rekonstruować jako *Wīstlā. Dawniej próbowano tłumaczyć nazwę jako celtycką, germańską czy słowiańską, czy wykazać związek z pierwiastkiem *weys "płynąć", lecz z braku nawiązań w toponimii i braku morfemu *Wīstl- w historycznych językach, można przyjąć, że jest to nazwa przejęta przez ludy indoeuropejskie od wcześniejszych mieszkańców[9].
Wincenty Kadłubek nazywał Wisłę Vandalus, wyprowadzając nazwę rzeki od imienia Wandy, a tę od wyrazu vanduo, oznaczającą w jęz. litewskim wodę. Natomiast Jan Długosz w Annales seu cronicae incliti ... nazywa Wisłę rzeką Białą "a nationibus orientalibus Polonis vicinis, ab aquae condorem Alba aqua ... nominatur".
[edytuj] Miejscowości położone nad Wisłą
- Wisła
- Ustroń
- Górki Wielkie
- Skoczów
- Strumień
- Zabrzeg – tylko na prawym brzegu
- Goczałkowice-Zdrój – tylko na lewym brzegu
- Czechowice-Dziedzice – tylko na prawym brzegu
- Brzeszcze – tylko na prawym brzegu
- Wola – tylko na lewym brzegu
- Harmęże – tylko na prawym brzegu
- Bieruń – tylko na lewym brzegu
- Bobrek - tylko na lewym brzegu
- Oświęcim – tylko na prawym brzegu
- Skawina – tylko na prawym brzegu
- Kraków
- Niepołomice – tylko na prawym brzegu
- Nowe Brzesko – tylko na lewym brzegu
- Opatowiec – tylko na lewym brzegu
- Nowy Korczyn – tylko na lewym brzegu
- Szczucin – tylko na prawym brzegu
- Połaniec – tylko na lewym brzegu
- Baranów Sandomierski – tylko na prawym brzegu
- Tarnobrzeg – tylko na prawym brzegu
- Sandomierz
- Zawichost – tylko na lewym brzegu
- Annopol – tylko na prawym brzegu
- Józefów nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
- Solec nad Wisłą – tylko na lewym brzegu
- Kamień Puławski – tylko na prawym brzegu
- Janowiec – tylko na lewym brzegu
- Kazimierz Dolny – tylko na prawym brzegu
- Bochotnica - tylko na prawym brzegu
- Parchatka - tylko na prawym brzegu
- Puławy – tylko na prawym brzegu
- Góra Puławska – tylko na lewym brzegu
- Stężyca – tylko na prawym brzegu
- Dęblin – tylko na prawym brzegu
- Czersk – tylko na lewym brzegu
- Góra Kalwaria – tylko na lewym brzegu
- Karczew – tylko na prawym brzegu
- Otwock – tylko na prawym brzegu
- Józefów – tylko na prawym brzegu
- Warszawa
- Łomianki – tylko na lewym brzegu
- Jabłonna – tylko na prawym brzegu
- Nowy Dwór Mazowiecki – tylko na prawym brzegu
- Zakroczym – tylko na prawym brzegu
- Czerwińsk nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
- Wyszogród – tylko na prawym brzegu
- Płock
- Dobrzyń nad Wisłą – tylko na prawym brzegu
- Włocławek
- Stary Bógpomóż – tylko na prawym brzegu
- Bobrowniki – tylko na prawym brzegu
- Stare Rybitwy – tylko na prawym brzegu
- Nieszawa – tylko na lewym brzegu
- Ciechocinek – tylko na lewym brzegu
- Osiek
- Złotoria – tylko na prawym brzegu
- Toruń
- Solec Kujawski – tylko na lewym brzegu
- Bydgoszcz (poprzez dzielnicę Fordon)
- Chełmno - tylko na prawym brzegu
- Świecie – tylko na lewym brzegu
- Grudziądz – tylko na prawym brzegu
- Dragacz – tylko na lewym brzegu
- Nowe – tylko na lewym brzegu
- Gniew – tylko na lewym brzegu
- Malbork (nad Nogatem)
- Tczew – tylko na lewym brzegu
- Gdańsk - nad Martwą Wisłą, a także nad przekopem Wisły poprzez Wyspę Sobieszewską
[edytuj] Zobacz też
- Geografia Polski
- Rzeki Polski
- Rzeki Europy
- Muzeum Wisły
- statki wiślane
- Droga wodna Wisła-Odra
- Bydgoskie zakole Wisły
- Żuławy Wiślane
- Dolina Dolnej Wisły
- Dolina Środkowej Wisły
- Fordoński Przełom Wisły
- Małopolski Przełom Wisły
Przypisy
- ↑ Żaneta Kosińska: Rzeka Wisła
- ↑ Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych: Hydronimy. Izabella Krauze-Tomczyk, Jerzy Ostrowski (oprac. red). T. 1. Cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006. ISBN 83-239-9607-5.
- ↑ Polska. Podział hydrograficzny - Encyklopedia PWN
- ↑ Co zagraża Wiśle? (pol.). World Wildlife Fund. [dostęp 2011-05-23].
- ↑ Tab. 6 /98/. Odpływ metali ciężkich rzekami do Morza Bałtyckiego według województw w 2006. W: Rocznik statystyczny gospodarki morskiej. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2007-12, s. 244. Cytat: "Wyniki Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie Monitoringu Wód" – Inspekcja Ochrony Środowiska.
- ↑ start. H2O Magazyn Sportów Wodnych i Turystyki. [dostęp 2010-05-27].
- ↑ Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródlądowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Śródlądowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, str. 25
- ↑ Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródlądowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Śródlądowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, str. 26
- ↑ Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej Słowiańszczyzny. Kraków: Uniwersitas, 2001, s. 313-315. ISBN 83-7052-597-0.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Opis ujścia Wisły – Marzena Standowicz
- zdjęcie satelitarne delty Wisły i Żuław Wiślanych w serwisie Google Maps
- Ujście Wisły, panoramy sferyczne z rejonu ujścia Wisły Przekop i Wisły Śmiałej – Digart
- Wisła w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
