Wisła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rzeki. Zobacz też: miasto Wisła oraz inne znaczenia tego słowa.
Wisła
Wisła
Wisła (widok z Wawelu w Krakowie)
Lokalizacja Europa
 Polska
Źródło Barania Góra w Beskidzie Śląskim
1107 m n.p.m.
49°36′21″N 19°00′13″E/49,605833 19,003611
Ujście Zatoka Gdańska (Morze Bałtyckie)
jako ujście Wisły przyjęto ujście Przekopu Wisły pomiędzy Świbnem a Mikoszewem
54°21′42″N 18°57′07″E/54,361667 18,951944
Długość 1047 km
Powierzchnia zlewni 194 424 km²
Największe dopływy Narew, San, Pilica, Wieprz
mapa
Mapa dorzecza Wisły
Mapa dorzecza Wisły
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Rzeki Polski

Wisła (łac. Vistula) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką uchodzącą do Morza Bałtyckiego.

Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1107 m n.p.m., na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. Wisła posiada deltę i uchodzi do Zatoki Gdańskiej, jej średnioroczny przepływ w odcinku ujściowym wynosi 1046 m³/s[1].

Wisła przepływa przez wiele polskich miast, w kolejności: Wisła, Ustroń, Skoczów, Strumień, Czechowice-Dziedzice, Brzeszcze, Bieruń, Skawina, Kraków, Niepołomice, Szczucin, Połaniec, Baranów Sandomierski, Tarnobrzeg, Sandomierz, Zawichost, Annopol, Kazimierz Dolny, Puławy, Dęblin, Góra Kalwaria, Karczew, Otwock, Józefów, Warszawa, Łomianki, Nowy Dwór Mazowiecki, Zakroczym, Wyszogród, Płock, Dobrzyń nad Wisłą, Włocławek, Nieszawa, Ciechocinek, Toruń, Solec Kujawski, Bydgoszcz, Chełmno, Świecie, Grudziądz, Nowe, Gniew, Tczew i Gdańsk.

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Źródła rzeki znajdują się w południowej Polsce, na wysokości 1107 m n.p.m. (Czarna Wisełka) i 1080 m n.p.m. (Biała Wisełka)[2], na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim.

Wisła przepływająca przez miejscowość Wisłę
Wisła przepływająca przez Ustroń
Wisła w Tyńcu
Wisła niedaleko Koszyc, dawna przystań promowa

W sensie geograficznym Wisła ma dwa potoki źródłowe: Białą Wisełkę, główny górny bieg Czarną Wisełkę[3]. Natomiast w sensie hydrologicznym rzeka Wisła zaczyna się w miejscu połączenia potoku Malinka z potokiem Wisełka powstałym z połączenia Białej i Czarnej Wisełki uchodzących do Jeziora Czerniańskiego[4][5].

Górny odcinek Wisły aż do ujścia Przemszy nie jest żeglowny i nosi nazwę Małej Wisły[4].

Zbiorniki na Wiśle[edytuj | edytuj kod]

Delta Wisły[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości Biała Góra koło Sztumu około 50 km od ujścia rozdzielając się na dwa ramiona Leniwka (lewe) i Nogat (prawe), tworzy szeroką deltę zwaną Żuławami. W miejscowości Gdańska Głowa od Leniwki oddziela się w kierunku wschodnim kolejne ramię zwane Szkarpawa w celu ochrony przeciwpowodziowej zamknięte śluzą. Kolejne ramię Martwa Wisła oddziela się w Przegalinie. Uchodzi do Zatoki Gdańskiej.

Do XIV wieku ujście Wisły dzieliło się na główne wschodnie ramię Wisłę Elbląską i mniejsze zachodnie ramię Wisłę Gdańską. Od roku 1371 głównym ramieniem stała się Wisła Gdańska. Po powodzi w 1840 roku tworzy się dodatkowe ramię Wisła Śmiała. W latach 1890–1895 wykonano przekop koło Świbna.

Dorzecze[edytuj | edytuj kod]

Ujście Narwi do Wisły w Nowym Dworze Mazowieckim
Information icon.svg Osobny artykuł: Dorzecze Wisły.

Dorzecze Wisły zajmuje powierzchnię 194 424 km² (w Polsce 168,7 tys. km²)[6]. Najwyższy punkt dorzecza leży na wysokości 2655 m n.p.m. (szczyt Gerlach w Tatrach).

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Dolina rzeczna Wisły przebiega przez wiele kompleksów leśnych (np. Puszcza Sandomierska).

Zanieczyszczenie[edytuj | edytuj kod]

Kilka lat temu, nie powołując się na żadne źródła, organizacja ekologiczna World Wildlife Fund oceniała, że wody Wisły na 56% długości biegu nie mieszczą się w żadnej klasie czystości[7].

Według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska w ciągu 2006 roku poprzez Wisłę do Morza Bałtyckiego trafiła duża ilość metali ciężkich, tj.: 106,1 ton cynku, 73,5 tony miedzi, 101,7 ton niklu, 27,1 tony ołowiu, 9,1 tony kadmu, 17,0 ton chromu oraz 8,5 tony rtęci[8].

Zagospodarowanie[edytuj | edytuj kod]

Od 2008 roku organizowane jest „Święto Wisły”, będące wodną imprezą na Wiśle, którego celem jest promocja wszelkich form aktywności wodnej. Podczas święta mają miejsce spływy kajakowe, krótkie rejsy po Wiśle, koncerty, wystawy, prezentacje, pokazy ratownictwa, gry i zabawy. Impreza organizowana jest przez Urząd m.st. Warszawy[9].

Żegluga rzeczna[edytuj | edytuj kod]

Statek na Wiśle w Krakowie

Drogi wodne przebiegające korytem Wisły:

Wisła jest połączona za pomocą kanałów z:

Wisła w sieci międzynarodowych dróg wodnych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Śródlądowe drogi wodne.

W 1996 r. w porozumieniu AGN (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance)[10] ustalono sieć europejskiego systemu dróg wodnych. Fragmenty rzeki Wisły zaliczono do dwóch dróg wodnych międzynarodowego znaczenia[11]:

Pomimo wpisania Wisły do umowy AGN jako drogi wodnej międzynarodowego znaczenia nie są wykonywane żadne działania mające na celu podniesienie najniższej I[12] klasy drogi wodnej obowiązującej na większości długości rzeki, ponadto klasa I również nie jest zachowana, ze względu na brak wymaganych głębokości tranzytowych[13]. Czynniki te sprawiają, że żegluga wiślana uprawiana jest wyłącznie w odniesieniu do transportu urobku z dna rzeki, przewozu towarów ponadgabarytowych, oraz do celów turystycznych.

Powodzie i regulacja rzeki[edytuj | edytuj kod]

Wody Wisły często wzbierają, powodując powodzie. W górnym biegu rzeki dzieje się tak zwykle w lipcu, pod wpływem obfitych opadów w górach, a w środkowym i dolnym biegu w marcu, pod wpływem roztopów wiosennych. Naturalny polder zalewowy na Nizinie Ciechocińskiej zalewany jest często dwukrotnie – wiosną i latem w rejonie Otłoczyna, gdzie znajduje się naturalny bród przez Wisłę (szlak bursztynowy).

W historii dochodziło wielokrotnie do katastrofalnych powodzi, m.in. w latach: 1813, 1844, 1888, 1934, 1960, 1997, 2001, 2010. Aby im zapobiec powstały zbiorniki retencyjne na dopływach w górnym biegu, na odcinku od ujścia Przemszy do Stopnia Wodnego Przewóz rzeka jest skanalizowana, na kilometrze 675 położona jest Elektrownia Wodna we Włocławku, planowany jest także stopień wodny w Siarzewie[14]. Odcinek środkowy jest zabudowany budowlami regulacyjnymi, jednak brak prac konserwacyjnych od końca lat 70 sprawia, że nie spełniają one obecnie swojej funkcji.

Hydronimia[edytuj | edytuj kod]

Toruń z Wisłą wg Meriana z 1641

Nazwa Wisła ma ponad 2000 lat. Pierwsza wzmianka spisana po łacinie pochodzi z 75 r. p.n.e. i znajduje się na wystawionej w Porticus Vipsania mapie Agryppy oraz w Historii naturalnej Pliniusza Starszego, który nazwał rzekę Viscla. Od V wieku Vistla (Divisio orbis terrarum). W okresie tym dorzecze Wisły zasiedlone było od południa przez plemiona celtyckie, a od północy przez plemiona wschodniogermańskie.

W wiekach od II w.IV w., pod nazwą Viscla – Gaius Iulius Solinus, Pliniusz Starszy, Klaudiusz Ptolemeusz. Ptolemeusz podał także nazwy i siedziby plemion nad Wisłą: Wenedów, Gythonów, Galindów. Wisła u rzymskich historyków uchodziła do Bałtyku zwanego wówczas Morzem Swebów, łac. Mare Suebicum; Tacyt I wiek, lub Zatoki Wenedzkiej (II wiek) – „de internis eius partibus Alba, Guthalus, Viscla amnes latissimi praecipitant in oceanum”. W germańskiej tradycji pisanej nadwiślańskie lasy (Widsidh) są ojczyzną Wandalów, Sasów i innych plemion germańskich, chociaż w rzeczywistości pochodzą one ze Skandynawii.

Wincenty Kadłubek nazywał Wisłę Vandalus, wyprowadzając nazwę rzeki od imienia Wandy, a tę od wyrazu vanduo, oznaczającą w jęz. litewskim wodę; podobnie jak Ptolemeusza rzeka Odra Ouiádou (=woda, rzeka). Natomiast Jan Długosz w Annales seu cronicae incliti ... nazywa Wisłę rzeką Białąa nationibus orientalibus Polonis vicinis, ab aquae condorem Alba aqua ... nominatur”.

Najdawniejszą formę można próbować odtwarzać jako *Wīstlā, czy wykazać związek z pierwiastkiem *weys „płynąć”, lecz z braku nawiązań w toponimii i braku morfemu *Wīstl- w historycznych językach, można przyjąć, że jest to nazwa przejęta przez ludy indoeuropejskie od wcześniejszych mieszkańców[15].

Wisła w Małopolsce Mędrzechów
Brzeg Wisły w gminie Solec nad Wisłą
Wisła w środkowym biegu u ujścia Pilicy
Wisła w Płocku
Dolina Wisły w okolicach Torunia
Stopień wodny na Wiśle we Włocławku
Bieg rzeki Wisły zawarty jest w znaku Rodła. Symbol odpowiada kształtowi biegu rzeki z zaznaczonym Krakowem jako kolebką kultury polskiej.

Miejscowości położone nad Wisłą[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. [1]
  2. Żaneta Kosińska: Rzeka Wisła.
  3. Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych: Hydronimy. Izabella Krauze-Tomczyk, Jerzy Ostrowski (oprac. red). T. 1. Cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006. ISBN 83-239-9607-5.
  4. 4,0 4,1 Zbigniew Cienciała: 5.3. Wody powierzchniowe. Opis zabudowy ważniejszych cieków. W: Monografia Wisły. T. I: Środowisko przyrodnicze Wisły. Wisła: Galeria „Na Gojach”, 2007, s. 110. ISBN 978-83-60551-05-9.
  5. Aleksander Dorda: Środowisko abiotyczne. Charakterystyka hydrograficzna. Rzeki i potoki. Dorzecze Małej Wisły. W: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych pod redakcją Idziego Panica. T. I: Śląsk Cieszyński w czasach prehistorycznych. Cz. pierwsza: Środowisko przyrodnicze. Cieszyn: Starostwo Powiatowe, 2009, s. 64. ISBN 978-83-926929-2-8.
  6. Polska. Podział hydrograficzny – Encyklopedia PWN.
  7. Co zagraża Wiśle? (pol.). World Wildlife Fund. [dostęp 2011-05-23].
  8. Tab. 6 /98/. Odpływ metali ciężkich rzekami do Morza Bałtyckiego według województw w 2006. W: Rocznik statystyczny gospodarki morskiej. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2007-12, s. 244. ISSN 0079-2667. Cytat: „Wyniki Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie Monitoringu Wód” – Inspekcja Ochrony Środowiska.
  9. start. H2O Magazyn Sportów Wodnych i Turystyki. [dostęp 2010-05-27].
  10. Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródlądowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Śródlądowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, s. 25.
  11. Analiza potrzeb inwestycyjnych w zakresie żeglugi śródlądowej na rzece Odrze w latach 2007-2013. Akademia Morska w Szczecinie. Instytut Inżynierii Transportu. Zakład Żeglugi Śródlądowej i Gospodarki Wodnej. Szczecin 2006, s. 26.
  12. [2]
  13. [3]
  14. Znana jest lokalizacja drugiego stopnia na Wiśle ENERGA – Biuro Prasowe
  15. Zbigniew Babik: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach średniowiecznej Słowiańszczyzny. Kraków: Uniwersitas, 2001, s. 313-315. ISBN 83-7052-597-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Wisła w Wikisłowniku
Wikimedia Commons