Ksenoestrogeny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Ksenoestrogenyzwiązki chemiczne, które wykazują zdolność interakcji z układem hormonalnym i modulowania jego czynności w sposób charakterystyczny dla estrogenów. Ksenoestrogeny zalicza się do szerokiej grupy nazywanej w piśmiennictwie angielskim endocrine disrupting compounds (EDCs) lub endocrine disruptors (EDs)[1]. Stosowane w polskim piśmiennictwie sformułowanie „modulatory hormonalne” nie do końca oddaje charakter tych związków, które raczej zaburzają niż modulują gospodarkę hormonalną organizmu.

Ksenoestrogeny nie mają jednolitej struktury chemicznej. Do tej grupy zalicza się zarówno związki alifatyczne, jak i związki aromatyczne; niektóre z nich zawierają w strukturze metale ciężkie lub fluorowce. Przynależność poszczególnych związków do ksenoestrogenów determinowana jest nie przez strukturę chemiczną, ale przez sposób działania na organizmy żywe. Taka sytuacja znacznie zmniejsza możliwości rozpoznawania tych związków, gdyż dopiero testy biologiczne mogą wykazać, czy dany związek ma potencjał estrogenowy, czy też nie[2].

Rozwój przemysłu chemicznego (niektóre herbicydy i pestycydy) i upowszechnienie leków opartych na estrogenach (np. tabletka antykoncepcyjna) skutkują uwalnianiem do środowiska znacznych ilości tych substancji[3][4]. Podejrzewane są one o wywoływanie skutków ubocznych wśród ssaków – zaburzeń płodności, niewykształcania cech męskich i inne skutki uboczne – zwłaszcza wśród fauny żyjącej w wodach morskich i śródlądowych[5]. Ksenoestrogeny obecne w wodzie pitnej podejrzewane są również o powodowanie zaburzeń płodności u mężczyzn oraz zaburzeń w kształtowaniu płci w życiu płodowym[6][7].

Mechanizmy działania[edytuj | edytuj kod]

Ksenoestrogeny mogą zaburzać funkcjonowanie organizmu i równowagi hormonalnej poprzez następujące mechanizmy[8][9][10]:

  • mimikra hormonalna – ligand łączy się z receptorem estrogenowym i działa jako jego agonista, aktywując receptor w sposób podobny do estradiolu. Dotyczy to głównie ligandów o podobnej do estradiolu budowie chemicznej, które mogą wiązać się do receptora estrogenowego. Przykładem takiego ligandu jest dietylstilbestrol (DES);
  • blokowanie receptora estrogenowego lub działanie antagonistyczne, hamujące oddziaływanie naturalnych estrogenów za pośrednictwem receptora lub wywołujące przeciwne skutki;
  • wpływ na syntezę, rozpad lub eliminację z ustroju hormonów;
  • wpływ na biodostępność hormonów np. przez ograniczanie stężenia białka wiążącego hormony płciowe;
  • wpływ na ilość receptorów dla różnych hormonów;
  • zaburzenia gospodarki hormonalnej przez oddziaływanie na poziomie aktywności podwzgórza lub przysadki mózgowej – głównych punktach kontrolnych systemu hormonalnego;
  • bezpośredni wpływ na ekspresję genów w DNA (imprinting genomowy) opisany np. dla DDT i jego metabolitów.

Przypisy

  1. Allsopp, M., Santillo, D., Johnston, P.: Poisoning the future; Impacts of endocrine disrupting chemicals on wildlife and human health (ang.). Greenpeace, 1997. [dostęp 2010-12-01].
  2. AM. Soto, C. Sonnenschein, KL. Chung, MF. Fernandez i inni. The E-SCREEN assay as a tool to identify estrogens: an update on estrogenic environmental pollutants. „Environ Health Perspect”. 103 Suppl 7, s. 113-122, 1995. PMID 8593856. 
  3. It’s official: Men really are the weaker sex. The Independent, 2008.
  4. Pair call for public discourse on treating wastewater contaminated with birth control pill chemicals. Phys.org, 2012.
  5. C. Sultan, P. Balaguer, B. Terouanne, V. Georget i inni. Environmental xenoestrogens, antiandrogens and disorders of male sexual differentiation. „Mol Cell Endocrinol”. 178 (1–2), s. 99–105, 2001. PMID 11403899. 
  6. J. Toppari, JC. Larsen, P. Christiansen, A. Giwercman i inni. Male reproductive health and environmental xenoestrogens. „Environ Health Perspect”. 104 Suppl 4, s. 741–803, 1996. PMID 8880001. 
  7. K. Czupryńska, M. Marchlewicz, B. Wiszniewska: Wpływ ksenoestrogenów na męski układ płciowy. Postępy Biologii Komórki.
  8. RM. Sharpe. Pathways of endocrine disruption during male sexual differentiation and masculinization. „Best Pract Res Clin Endocrinol Metab”. 20 (1), s. 91-110, 2006. doi:10.1016/j.beem.2005.09.005. PMID 16522522. 
  9. JA. McLachlan. Environmental signaling: what embryos and evolution teach us about endocrine disrupting chemicals. „Endocr Rev”. 22 (3), s. 319-341, 2001. PMID 11399747. 
  10. WR. Kelce, CR. Stone, SC. Laws, LE. Gray i inni. Persistent DDT metabolite p,p'-DDE is a potent androgen receptor antagonist. „Nature”. 375 (6532), s. 581-585, Jun 1995. doi:10.1038/375581a0. PMID 7791873.